حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 279

به خوبی اثبات می کند. از مجموع آیات و روایات و روش مستمر پیشوایان الهی اسلام کاملا اثبات می شود که شوری و مشورت یکی از اصول بدیهی

و ضروری اسلام است که تردید در آن ناشی از بی اطلاعی است و یا معلول غرض ورزیهای نابکارانه. البته چنانکه در مباحث مربوط به داستان حکمیت با نظر به منابع قطعی این داستان کاملا اثبات شده است: امیرالمومنین علیه السلام حکمیت را از روی مشورت نپذیرفته است، بلکه به جهت به وجود آمدن آراء اکثریتی بوده است که در سپاهیان امیرالمومنین (ع) با حیله گری هواخواهان معاویه بروز کرد و مقاومت آنحضرت و یاران و خواص اصلی او مانند مالک اشتر موثر نشد، و کار به متلاشی شدن سپاهیان آنحضرت منجر می گشت.

*****

(1) غرر الحکم و دررالکلم جمع آورنده عبدالواحد امدی ص 429.
(2) آل عمران آیه ی 159.
(3) الشوری آیه ی 37 و 39.
(4) تنبیه الامه و تنزیه المله آیه الله العظمی آقای میرزا محمدحسین نائینی ص 34.
(5) ماخذ مزبور ص 56.
(6) ماخذ مزبور ص 34.
(7) نهج البلاغه خطبه ی 216.
(8) نهج البلاغه ج 3 ص 478.

سند و دلیل اصالت مشورت

با در نظر گرفتن شرایط پنجگانه ای که در آیه 37 و 38 و 39 سوره ی الشوری ملاحظه نمودیم و با در نظر گرفتن حکم عقل صریح که هدف از مشورت رسیدن به واقعیت است و با در نظر گرفتن جمله ی امیرالمومنین علیه السلام که مشورت را عین هدایت معرفی فرموده اند، حقیقتی که در مباحث گذشته مطرح شد مانند اصل بدیهی باید تلقی شود، و آن حقیقت اینست که عقول و وجدانهای پاک مردم حجتهای درونی مردم می باشند، چنانکه پیامبران حجتهای برونی برای مردم هستند. با توجه به این حقیقت است که می گوئیم: حاکمیت مردم بر مردم فقط از دیدگاه اسلام می

تواند مطابق منطق و واقع بینی تلقی شود، نه از دیدگاه افراطیون شعار پرداز و تفریطیون بدبین و غوطه ور در ظلمات جهل و نکبت.

پس باید بگوئیم: سند و دلیل اصالت مشورت در مکتب اسلام هم عقل است که حجت خداوندی است و هم نقل است که از حجتهای بیرونی الهی صادر شده است، بنابراین محصول یک مشورت صحیح با اجتماع شرایط پنجگانه که گفتیم، از دیدگاه اسلام، باید مورد پیروی قرار بگیرد، اینست قانون.

از طرف دیگر می دانیم که آراء مردم هر چند که پاک و مبرا از آلودگیها باشند، بالاخره از اشتباه و خطا مصون نمی باشد، زیرا سالم ماندن عقول و مشاعر مردم از خصوصیتهای موضع گیری و فهم شخصی و تاثرات ثابت درونی آنچنان عمومیت ندارد که هر مجموعه ای از آرای چند نفر حتی مجموعه ای از اکثریت آرای یک جامعه، مطابق واقعیتی باشد که مورد هدف گیری قرار گرفته است، مگر به طور استثنائی که نمی تواند بازگوکننده ی یک اصل عمومی قابل پذیرش همگانی بوده باشد. این جمله را به یاد داریم که یکی از متفکرین مغرب زمین که سالیان عمرش را انسان، انسان، گفته است، می گوید: «برخورداری از عقل سالم موضوعی کاملا