حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 280

نسبی است، افراد بسیار معدودی کاملا از عقل سلیم برخوردارند، تقریبا هر کس زوایائی دارد که در آن زوایا دارای جنون است»(1) این عبارت را هم از «آلفرد نورث وایتهد» ملاحظه فرمائید: «طبیعت بشری آنچنان گره خورده است که ارزش آن برنامه که روی کاغذ برای تنظیم اجتماع نوشته می شود در نزد مرد حاکم، با ارزش همان کاغذ باطل شده هم مساوی نیست»(2).

یک

عبارت دیگر از گوینده ی عبارت اول در پاسخ سئوال زیر: «یکی از مشکلاتی که در برابر انسان قرار دارد اینست که بشر هرگز نمی تواند هیچ چیز را از روی اعتدال انجام دهد. ممکن است کاری را به خوبی آغاز کند اما سپس آن را به افراط می کشاند».

آیا به نظر شما بشر سرانجام رعایت حد وسط را خواهد آموخت؟ چنین می گوید: «من مطمئنم و امیدوارم که حد وسط را خواهد آموخت و به عقیده ی من نهایت لزوم را دارد و این عمل کاملا ممکن است، من این پیشگوئیهای تاریک را که در جریان آن هستیم به عنوان یک وحی منزل تلقی نمی کنم، من امیدواری زیادی ندارم(3)، می توان با کمترین تتبع و بررسی امثال عبارات فوق را از همه ی متفکران شرقی و غربی به طور فراوان جمع آوری کرد، بسیار خوب، با این فرض که اعتدال فکری و عقل سلیم در افراد معدودی از انسانها وجود دارد چگونه می توان مشورت و محصول آن را به عنوان واقعیت تلقی نموده و آن را پذیرفت؟ پاسخ این سئوال از دیدگاه اسلام بدین قرار است:

اولا- تعلیم و تربیت و ارشاد دائمی و مستمر انسانهای جامعه ی اسلامی، برای آگاهی و برخورداری از منطق واقعیات و تصفیه درونی مردم را همواره وظیفه ی اصلی خود می داند. انجام این وظیفه ی حیاتی کمک کاملا قابل توجه در آماده ساختن مردم برای درست اندیشیدن در مبانی حیات معقول و مصالح و مفاسد آن خواهد نمود. این وظیفه ی حیاتی از جمله ی ربانی امیرالمومنین (ع) کلکم راع و کلکم مسؤول عن رعیته «همه

ی شما چوپانید و همه ی شما درباره ی مردمی که می توانند از تفکرات و دیگر خدمات شما در راه حیات معقولشان بهره برداری نمایند مسئولید» استفاده شده است.

ثانیا- اصل مشورت یک نعمت بزرگ خداوندی برای انسانها است که آنان را به خود متکی می سازد و از داشتن استعدادها و امکانات و نیروهای سازنده آگاه می نماید و آنان را به اصل تفاهم و به وجود آوردن هماهنگی در زندگی مطلع می نماید و خداوند با این اصل مشورت