حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 284

را در گذشته بیان کردیم. اسلام در آن احکام چون بازگوکننده ی مصالح و مفاسد فطرت و طبیعت مادی و روحی دائمی انسانها است پیشرو محض است، و هیچ فرد و جمعی حق تغییر دادن آنها را ندارد. جنبه

ی پیروی فقه و حقوق اسلامی در موضوعات و زمینه ی احکام ثانویه است که تحقیق و تشخیص آنها به عهده ی خود مردم است، آن مردمی که از آگاهی کامل و عدالت یا وثوق برخوردار بوده باشند و از اینجا است که می گوییم: (حکومت مردم بر مردم) به این معنی در اسلام جریان دارد، زیرا چنانکه ملاحظه شد، انتخاب شئون حیات و کیفیت آنها در زمینه ی همه ی موضوعات زندگی مادامیکه با نهی صریح برخورد نکند، در اختیار خود مردم است و چون اسلام این اختیار در انتخاب را پذیرفته و شوری و جماعت را بر مبنای (ید الله مع الجماعه) اصل قرار داده است، بنابراین حکومت مردم بر مردم را در یک معنای عالی پذیرفته است.

زمامداری و حکومت جبری طبیعی و زمامداری و حکومت انسانی- الهی

برای شناخت این دو نوع، حکومت جبری طبیعی و حکومت انسانی- الهی، رجوع به درون آدمی و مدیریتی که در آنجا به وجود می آید، بسیار مناسب است، هیچ تردیدی نیست در اینکه هر فردی از انسان با نظر به موجودیت مادی و روانی که دارد، از اجزاء و عضلات و نیروها و استعدادهای روانی گوناگونی متشکل است که با نظر به جاندار بودن او یک مدیریت ناشی از متن حیات که «صیانت ذات» «خودگردانی» «خودسازماندهی» نامیده می شود در درون او مشغول فعالیت است که بر مبنای دو عنصر اساسی «جلب نفع» و «دفع ضرر» دست به کار می شود. این مدیریت ناشی از همان جبر طبیعی است که عامل ادامه ی حیات به طوری که می خواهد در عرصه ی طبیعت، می باشد. این مدیریت در همه ی جانداران با اختلاف طبایعی که

دارند وجود دارد، ولی در نوع انسانی بدانجهت که دارای استعدادهای متنوع و نیروهای گوناگون است، همین مدیریت جبری طبیعی برای اداره ی همه ی موجودیت او با آن استعدادها و نیروها، گسترده تر و عمیق تر و ظریف تر و پیچیده تر می باشد، ولی از آن نظر که این مدیریت ناشی از جبر طبیعی موجودیت انسانی است با دیگر جانداران تفاوتی ندارد.

نوع انسانی در این مدیریت جبری کاری با مفاهیم ارزشی و آرمانهای عالی انسانی ندارد. اگر هم به انواعی از ارزشها و اصول انسانی فوق جبر طبیعی معتقد و پایبند بوده باشد، به جهت احساس لذت و درک مطلوبیت در خود آنها است، چنانکه در جمله ی سرور شهیدان راه حق و حقیقت امام حسین علیه السلام دیده ایم که خطاب به آن درندگان خونخوار آدم نما در دشت کربلا در روز عاشورا فرمودند: ان لم یکن لکم دین و کنتم لا تخافون المعاد فکونوا احرارا