حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 295

15- مردم عموما از طبقاتی تشکیل شده اند که هیچ یک موقعیت شایسته ی خود را بدون دیگری در نمی یابد، (این طبقات مربوط به ضرورت تقسیم کار است و دلالت به هیچ ارزشی ندارد، و ارزش در اسلام بیش از یک ملاک که تقوی است چیز دیگری نیست).

16- بهترین انبساط روحی زمامداران به وسیله ی برپا شدن دادگری در جامعه و بروز محبت مردم به آنان به وجود می آید.

17- برای اصلاح وضع کارگزاران دولت، باید بازرسهای مخفی که خود اصل صدق و صفا باشند، تعیین و به کار گمارده شوند که آنان را به برخوردار ساختن مردم از امانت و مدارا وادار نمایند.

18- مردم ناتوان از میان همه ی مردم جامعه باید بیشتر از عدالت و انصاف و اصلاح عمومی بهره ور شوند.

19- زمامداران باید بهترین اوقات خود را (برای خودسازی) مابین خود و خدا قرار بدهند، اگر چه نیت پاک زمامدار در مسیر اصلاح مردم و به وجود آوردن آسایش حیات برای آنان، همه اوقات زمامداران را در حضور الهی قرار می دهد.

20- مردم جامعه همواره باید بتوانند از زمامداران برای تنظیم ابعاد زندگی خود برخوردار شوند.

21- نباید میان زمامداران و مردم سوءظن ایجاد شود، و در صورت به وجود آمدن سوءظن از اینکه زمامدار درباره ی آنان ظلم و جوری روا داشته است بدون سپری شدن کمترین زمانی، باید دلیل و عذر خود را بیاورد و با سرعت آن سوءظن را از خود برگرداند.

22- هرگز نباید زمامدار منتی بر مردم بگذارد (کوششها و تکاپوهای خود

را برای منت گذاشتن بازگو کند) و هرگز نباید در وظائفی که به جا می آورد انجام دادن بیش از وظیفه را به رخ مردم بکشد.

23- زمامدار در رحمت و محبت و لطفی که از اعماق قلب برای مردم باید داشته باشد میان هیچ کس از مردم جامعه فرقی نگذارد، زیرا آنان خالی از دو گروه نیستند: یا با زمامدار در دین برادرند و یا در اصل خلقت با او همنوعند.

24- هر کس به بندگان خدا (عموما) ظلمی روا بدارد، خدا است که از طرف بندگان مظلومش خصم ظالم است.

25- هیچ چیزی برای زمامدار نباید مطلوبتر و محبوبتر از معتدل ترین امور در حق، و گسترده ترین آنها در عدالت و جامع ترین آنها در جلب رضایت رعیت باشد.

26- مطالبه ی مالیات بدون آبادی شهرها موجب ویرانی و هلاکت مردم می شود.