حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 334

پنج موضوع می باشند: موضوع یکم- حقائقی پیرامون اجزائی از جهان هستی. موضوع دوم- حقائقی مربوط به کل هستی. موضوع سوم- حقائقی مربوط به اجزائی از انسان «آنچنانکه هست». موضوع چهارم- حقائقی مربوط به کل موجودیت انسان آنچنانکه هست، (فردی، اجتماعی) و قرار گرفتن او در امتداد زمان (گذشته، حال و آینده). موضوع پنجم- حقائقی مربوط به بایستگیها و شایستگیهای انسان.

بعد یکم- اصل معتقد بودن، یعنی آیا انسانها آزادند در اینکه اعتقادی داشته باشند و یا در این دنیا بدون اعتقاد زندگی کنند؟

این مسئله چنین است که آیا انسان حق دارد که از آزادی درباره ی اینکه اعتقادی داشته باشد و یا بدون اعتقاد، زندگی خود را سپری کند، برخوردار باشد؟ پاسخ این مسئله چنین است که با نظر به این اصل ضروری «که حداقل تفسیر زندگی اینست که انسان معتقد باشد به اینکه زندگی همین است که من آن را مطلوب خود می دانم، یا زندگی همان است که من در مغز خود آن را تفسیر نموده و پذیرفته ام اگر چه به این زندگی که من دارم تطبیق نمی شود»، محال است که انسان در این دنیا بدون اعتقاد زندگی کند، حتی اگر کسی بخواهد در این دنیا بدون اعتقاد زندگی کند، باز باید برای همین زندگی بی اعتقاد پشتیبانی داشته باشد که این

پشتیبان خود اعتقادیست.(1).

خلاصه، بدانجهت که بشر نمی تواند ضرورت و یا شایستگی مبانی کلی زندگی خود را هر اندازه هم روشن باشند، بدون «چنین باید» و یا «چنین شاید» بپذیرد، مجبور است درباره ی آن مبانی معتقد باشد، زیرا ماهیت احساس ضرورت و شایستگی با تردید در آن دو یا علم برخلاف آن دو، سازگار نمی باشد.

بعد دوم- آیا انسانها آزادند در اینکه در همه ی عمر در حال پذیرش یک عقیده و رها کردن عقیده ای دیگر به سر ببرند؟ این سئوال اگر چه در نظر ابتدائی بسیار ناچیز می نماید، زیرا انسانها عموما به استثنای افراد غیر معمولی، عقاید خود را بر مبنای اصول ثابته ای استوار می سازند که در مدتهائی طولانی از عمر متزلزل نمی شود تا نیازی به اتخاذ عقیده ای جدید به وجود بیاید، ولی با توجه به این حقیقت که تبدل و تجدد عقیده به جهت دگرگونیهای فکری و تغییرات روانی، امری است طبیعی، اگر دگرگونیها و تغییرات مزبور مستند به حقائق عالیتر بوده باشد، دلیل رشد روحی انسان می باشد، ولی عقائد اساسی که بشر را در مسیر «حیات