حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 355

(آگاهی و تخصص و عدالت) بسیار روشن است، زیرا اشخاصی که حق تعیین سرنوشت یک اندیشه را در اختیار دارند، چه بسا که حق تعیین سرنوشت فکری و عقیدتی و به طور کلی سرنوشت بعد معنوی حیات را که ملاک تکامل است در اختیار دارند، لذا اگر این اشخاص آگاه از اصول و مسائل محیط به اندیشه ی مورد تحقیق نبوده باشند، و فقط میدان محدود خود همان نظریه را مورد مطالعه و تحقیق قرار بدهند، آن اندیشه نوظهور را مردود بشمارند. خلاصه شرط آگاهی برای اینست که بررسی و تحقیق کنندگان با اشراف و احاطه ی فراگیرتر درباره ی آن اندیشه به کار بپردازند، ضرورت این شرط با توجه به این اصل بسیار مهم که بعضی از فلاسفه گفته اند، روشن می گردد: «در علوم انسانی برخلاف هندسه ی اقلیدسی، ممکن است خط مستقیم طولانی ترین و پرپیچ و خم ترین خطوط بین دو نقطه بوده باشد، در صورتیکه در هندسه ی اقلیدسی خط مستقیم میان دو نقطه کوتاه ترین خطوط است» به عنوان مثال: ممکن است برای شناخت صحیح یک قاعده ی حقوقی، گذار محقق راستین به مسائلی از فرهنگ و روانشناسی و

علم سیاسی بیفتد که اگر حقوقدان از آن مسائل آگاهی نداشته باشد و بگوید: من درباره ی یک قاعده ی حقوقی تحقیق می کنم و نیازی به آگاهیهای فرهنگی و روانشناسی و سیاسی ندارم، از فهم آن قاعده ی حقوقی ناتوان بماند.

دلیل لزوم شرط تخصص روشنتر از آن است که نیازی به تذکر داشته باشد، زیرا بدیهی است که شخص غیرمتخصص از علم و معرفت به اندیشه ی نوظهور بیگانه است و اظهارنظر چنین شخصی چه بسا که جرم محسوب شود.

اما دلیل لزوم شرط عدالت که منشا آن احساس جدی تعهد است، اینست که اگر عدالت نباشد، اولا در هر اندیشه ی نوظهوری اظهارنظر می کند اگر چه شایسته ی آن نباشد و ضرر اینگونه اظهارنظر ناشایست از بیان آزاد آن اندیشه در عرصه ی اجتماع بدون تجویز محققان آگاه و متخصص و عادل، قطعا بیشتر خواهد بود، زیرا اظهارنظر مقام مربوط، ارزش و سرنوشت آن اندیشه را به طور حتم تعیین می نماید اگر محقق غیرعادل آن اندیشه ی نوظهور را با اینکه صحیح بوده است محکوم کند، به خود صاحب اندیشه و جامعه خیانت کرده است و چون شخصیت محکوم کننده به عنوان مقام باصلاحیت تلقی شده است، آن خیانت، امانت تجلی خواهد کرد، و اگر اندیشه ی نوظهوری را که باطل بوده است، تصدیق نماید، باز با قیافه ی امانت، به جامعه خیانت کرده است، و اگر اندیشه نوظهور صحیح بوده است و او هم صحت آن را تصدیق کرده است، اگر چه این تصدیق ضرری مستقیم به صاحب اندیشه و جامعه نمی رساند، ولی می تواند در موقعیتی مناسب دستاویز محقق

غیرعادل باشد و بگوید: «من همواره اندیشه های صحیح را تصدیق و بیان آزاد آن را ترویج نموده ام»! در صورتیکه تصدیق مزبور مستند به عدالت و تعهد او