حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 364

397)

عملی به آن. حق به سود هیچ کس جاری نمی شود مگر به ضرر او هم جریان پیدا می کند (و بالعکس) حق به ضرر کسی جاری نمی گردد مگر اینکه به سود او هم جریان پیدا می کند. و اگر بنا بود حق فقط به سود کسی جاری شود نه بر زیانش این کس فقط خدا بود نه مخلوقاتش، زیرا قدرت مطلقه ی او بر تمامی بندگانش او را از ظلم و جور بی نیاز کرده است و عدالت و حق بر ضرر کسی جاری می شود که مرتکب باطل و ظلم باشد». بدانجهت که آن مقام شامخ ربوبی در همه موجودات که انواع قضای (حکم) او به جریان افتاده عدالت مطلق ورزیده است و چون عدالت مطلق عین حق است، بنابراین خداوند که نه ظلمی را بر کسی روا داشته و نه باطلی را، در نتیجه هیچ عدل و قانونی نمی تواند به ضرر او حکم کند حتی عدل و حق و قانون سودی هم به خدا نمی رساند، زیرا همه ی این حقائق مخلوق خداوندی هستند که بی نیاز از آنها، هم کائنات را و هم آنها را به وجود آورده است، و او نه تنها از همه ی آنها بی نیاز است، بلکه خود بالاتر از آن است که سودی به خود برساند، و این اصل در نیایش عرفات امام حسین علیه السلام چنین آمده است: الهی انت الغنی بذاتک من ان یصل الیک النفع منک فکیف تکون له عله منی «خداوندا، ذات تو بی نیازتر از آن است که سودی از خود به خود تو برسد، پس چگونه امکان دارد

من (بنده ی ناتوان) علت نفعی برای تو باشم»، و مشاهدات طولانی در تاریخ بشر از یکطرف و دقت در وضع روانی انسانها از طرف دیگر این حقیقت را اثبات کرده است که جریان عدالت بدون تبعیض هر چند هم تلخ باشد موجب رنجش نمی شود، تا آنجا که گفته شده است: الظلم بالسویه عدل «ظلمی که به طور مساوی برای مردم وارد شود عدل است» به نظر می رسد این جمله از شدت علاقه ی گوینده ی آن به تساوی ناگواریها گفته شده است و خود جمله صحیح نیست، زیرا بدانجهت که قبح ظلم ذاتی آن است و به هیچ وجه قابل تغییر نیست لذا وارد کردن آن به مردم خواه به طور مختلف و خواه به طور مساوی، از ظلم بودن و قبح آن نمی کاهد. آنچه که در صورت تساوی هست، اینست که ناگواری تبعیض بر رنج و شکنجه ی ظلم اضافه نشده است، والا ظلم ظلم است و قبح ذاتی آن.

ما در مطالعه ی کارنامه ی خونین طواغیت تاریخ می بینیم که ظلم و تعدی آنان بر عموم مردم (مگر افراد استثنائی که نوکران و بردگان آنان بوده اند) موجب زجر و شکنجه و باعث ناله های سوزناک همه ی آن مردم بوده است و همین احساس ناگواریها چه انقلابات و قیامهائی را که بر ضد آن طواغیت ستمگر به راه انداخته است. آنان در برابر ظلمهای بالسویه دست روی هم نگذاشتند و یکدیگر را با جمله ی «ظلمی که به طور مساوی بر مردم وارد شود عدل است» تسلیت نداده اند، همچنین اگر روزی فرا برسد (که البته بسیار بعید

است) عدالت بر ضرر همه ی انسانها تمام شود، موجب احساس زجر و ناگواری نخواهد شد، نه از آن جهت که ضرر آن به طور مساوی