حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 372

نظریه ی یکم: اینکه عامل اصلی عبارتست از شخصیت زمامدار، یعنی این زمامدار است که با فراگیری تعلیم صحیح و با گرویدن در مسیر حیات معقول به وسیله ی یک فرهنگ پویا و هدفدار و سازنده می تواند جامعه را از مدیریت و فعالیت سیاسی شایسته برخوردار نماید. بعضی از دلائل انتقاد از این نظریه چنین است که ما در امتداد تاریخ مشاهده کرده ایم که شخصیتهائی بسیار باعظمت از مدیریت و اداره ی سیاسی جامعه خود به جهت رکود مردم آن جامعه ناتوان گشته اند، ما شاهد بزرگترین و بارزترین مصداق این جریان در وجود مقدس امیرالمومنین علیه السلام بوده ایم، هیچ صاحبنظری چه مسلمان و چه غیرمسلمان در لیاقت و شایستگی فوق العاده ی آن بزرگوار برای مدیریت و سازندگی انسان در هر دو قلمرو فردی و اجتماعی کمترین تردیدی نکرده است، با اینحال دیدیم که چگونه این مرد الهی بزرگ در میان جامعه دوران خود غریب و بیگانه می نمود و چگونه آن مردم نتوانستند با انوار آن انسان الهی از ظلمات هوی و هوسهای حیوانی خود بیرون آیند.

نظریه ی دوم می گوید: اگر اعضائی که پیکر یک جامعه را تشکیل می دهند از فرهنگ حیات معقول برخوردار باشند، قطعی است که از زمامدار و مدیران شایسته بهره مند خواهند گشت. برای اصالت و درستی این نظریه، چنین استدلال شده است که چنانکه سلامت و هماهنگی اعضاء

و استعدادها و نیروهای وجود یک انسان موجب به فعلیت رسیدن شخصیت سالم و فعال برای آن انسان می باشد، همچنین است اعضای تشکیل دهنده ی جامعه که در صورت سلامت و هماهنگی در فرهنگ تکاملی و رشد سیاسی، می توانند برای خود، زمامدار و سیاستمدار و مدیران رشدیافته و شایسته را به وجود بیاورند، این مطلب را بعضی از منابع اسلامی نیز تایید می کند، از آنجمله خبر معروف از امیرالمومنین علیه السلام که فرموده است: کیفما تکونوا یولی علیکم «هرگونه که شما باشید برای شما زمامدار نصیب خواهد گشت» و جمله ی دیگر که می فرماید: اگر از فرهنگ اصلاحی (امر به معروف و نهی از منکر) و هرگونه ارشاد و تعلیم و تربیت برای سازندگی بی بهره باشید، اشرار برای شما مسلط می گردند و سپس هر چه دعا کنید و اصلاح خود و جامعه را از خدا بخواهید، مستجاب نخواهد گشت، خداوند سبحان می فرماید: ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم(1).

«خداوند موقعیت قومی را دگرگون نمی کند مگر اینکه آنان تغییری در وضع خودشان به وجود بیاورند».

نظریه ی سوم می گوید: تاثیر و تاثر رشد و تکامل فرهنگی و سیاسی مابین زمامداران و مردم جامعه نظیر تاثیر و تاثر مابین معرفت و عمل است، یعنی هر یک از دو طرف در دیگری تاثیر می کند و از آن متاثر می گردد، معرفت روشنائی به وجود می آورد، عمل موجب تغییر تکاملی موقعیت