حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 373

می گردد، در موقعیت جدید که به وسیله ی عمل پیش آمده است، چه از همان موقعیت و چه از عوامل بیرون از آن، بر

معرفت آدمی افزوده می شود، همان معرفت جدید موجب عمل جدید می گردد که او را در موقعیت جدیدتر و عالیتر قرار می دهد. یک جامعه ی متشکل از مردم و دارای شعور سیاسی و فرهنگ شایسته به طور طبیعی، زمامدار باصلاحیتی را به حاکمیت بر خویشتن برمی گزیند، آن زمامدار با صلاحیت برای پیشرفت تکاملی اعضای جامعه دست به کار می شود، در این فرض جامعه به پیشرفت خود می افزاید و لااقل به عقب برنمی گردد و خواه جامعه به پیشرفت استمراری خود بیفزاید و یا در یک حال (با صلاحیت فرهنگی و شعور سیاسی) به حیات خود ادامه بدهد، حاکمیت زمامداران شایسته را انتخاب خواهد کرد.

با کمال صراحت و بی پرده باید گفت: باید بپذیریم که رابطه ی زمامدار و حاکم با مردم جامعه اگر با شرائط و صفات اعلای انسانی که در همین مبحث متذکر می شویم نباشد، همان رابطه خواهد بود که معلم و مربی سیرک حیوانات، با حیوانات که با استفاده از قوانین زیستی و علم الاعضاء آنها برقرار می نماید، در این تعلیم و تربیت حتی امکان آن هست که آن حیوانات با انگیزگی جبری عوامل ماشینی حیات خود، نمودهائی از حرکات انسانی شگفت انگیزی را از خود بروز دهند، از طرف دیگر قطعی است که آن نقاب اومانیسم (انسان گرائی) که به عنوان پوششی بر روی مجتمع بزرگ سیرک کشیده می شود، شفاف تر و پر سوراخ تر از آن است که نتواند لویاتانها، روباه ها، گوریلهای باهوش، و گاو نرها و خرسها و تعداد فراوانی هم موش و قورباغه ها را نشان ندهد.