حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 392

اختیارات وزیر به معنای امروزی می باشد، و این قضیه در بحث شرائط کاتب از دیدگاه امیرالمومنین علیه السلام مطرح می گردد، آنچه که از مجموع منابع درباره ی کاتب و تحولات و گسترش در وظائف برمی آید، اینست که کاتبها اصناف مختلفی داشته اند، از آنجمله:

1- کاتب امور محرمانه، همانگونه که امیرالمومنین در توصیفش فرموده است: باید در معرفت و فضائل اخلاقی در درجه ای عالیتر از دیگر اصناف کاتب باشد و سبکسر نباشد و کاملا رازدار و متین باشد.

2- کاتب دیوان عمومی که متصدی بررسی و تحقیق مراسلات و دیگر مراجعات کارگزاران حکومت و پاسخ به آنها در حدود اختیاراتی که دارا می باشد.

3- کاتب امور مالی و غیرذلک.

*****

(1) در مقدمه ی کتاب الوزراء او تحفه الامراء فی تاریخ الوزراء تالیف «ابوالحسن هلال بن محسن بن الصابی»- تحقیق «عبدالستار احمد فراج» ص ن چنین آمده است: در دورانهای گذشته ی اسلامی، کاتبان تدبیر در امور را نیکو و فنون سیاست و نظام دولت را می دانستند و تنظیم می کردند، و هیچ کس از آنان به مقام کاتب بودن نمی رسید مگر

بعد از آنکه فرهنگ و مدارک او به غایت ترقی و کمال می رسید. «داوود بن الجراح» در نیمه ی قرن سوم کتابی بنام (اخبار الکتاب) نوشته است، نقل از الفهرست الندیم ص 142 و شاید اولین مولف در موضوع کاتبان شخص مزبور باشد، الندیم در کتاب فهرست از صفحه ی 131 تا صفحه ی 155 در حدود 115 کاتب بمعنای عام کاتب با مشخصات کمی آورده است.

(2) صبح الاعشی تالیف «ابوالعباس احمد القلقشندی» ج 1 ص 37 جای تاسف است که قلقشندی در ص 40 از همین مجلد کاتبان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را که نام می برد، نامی از امیرالمومنین علیه السلام ذکر نمی کند، در صورتیکه در جملاتی از «جاحظ» که خود قلقشندی در همین ماخذ نقل می کند چنین آمده است که: (اکثر این اسناد بخط امیرالمومنین کرم الله وجهه بجهت شرف و کرامت و سابقه و اصالت او بوده است) و قلقشندی کمترین ایرادی به گفته های «جاحظ» در این مطلب ندارد.
(3) ماخذ مزبور ص 37.
(4) ماخذ مزبور ص 39.
(5) ماخذ مزبور ص 39.
(6) ماخذ مزبور ص 43.

شرایط کاتب

شرائط کاتب بمعنای عمومی آن را از دیدگاه امیرالمومنین علیه السلام در این فرمان مبارک در همین مباحث مطرح می کنیم:

شرط یکم: در شایستگی برای فهم امور و قرار دادن آنها در موقعیتهای لازم، باید برتر از دیگران باشد و نباید با وجود یک انسان شایسته تر، کسانی را بر منصب کاتبی نصب کرد که فهم و آگاهی و تخصص و تقوای او را نداشته باشد. البته این شرط برای همه ی گردانندگان جامعه ضروری است، ولی

بدان جهت که وظائف کاتبان حساس تر و بااهمیت تر از دیگران است، ضرورت این شرط در آنان روشنتر و بالاتر است.

شرط دوم: نامه های محرمانه و دیگر اسنادی را که چاره جوئیها و اسرار حکومت در آنها نوشته شده است، باید به آن صنف کاتبان اختصاص داده شود که جامعترین همه ی کاتبان به اخلاق فاضله باشد و از کسانی نباشد که کرامت، و حیثیت او در نزد زمامدار موجب فساد و مستی و خودباختگی کاتب گردد که در نتیجه با اظهار مخالفت با زمامدار در حضور بزرگان و اولیای امور جرئت و تمرد نماید. از این دو شرط معلوم می شود که شغل و مقام کاتب بجهت اختیاراتی که به او داده شده است واقعا حساس و بااهمیت است. می توان گفت: با نظر به جمیع شرائطی که امیرالمومنین علیه السلام برای کاتب مقرر فرموده است و مخصوصا این دو شرط و همچنین با نظر به تفسیر و توضیحی که «ابوالعباس قلقشندی» از صاحبنظران درباره ی کاتب نقل نموده است می توان گفت: این مقام مختص کسانی است که از نظر علم و معرفت و کیاست و تکاپوی فکری و عدالت و تقوی حتی ورع و خویشتن داری، در عالیترین مرتبه ی ممکن قرار گرفته باشد. به عبارت دیگر حساسیت و اهمیت مقام کاتب در حیات فردی و