حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 427

الصادق علیهماالسلام آمده است که: لما ولی امیرالمومنین علیه السلام شریحا للقضاء اشترط علیه ان لا ینفذ القضاء حتی یعرضه علیه،(6) «وقتی که امیرالمومنین علیه السلام «شریح» را برای منصب قضاوت نصب فرمود، با شریح شرط کرد که حکم را به معرض اجراء در نیاورد تا به امیرالمومنین علیه السلام عرضه کند»، البته در دوران ما به جهت گسترش عمق و تنوع و

پیچیدگی کار زمامداران، مقاماتی برای رسیدگی به تخلفات قضات و بررسی آخرین مرحله ی حکم وجود دارد که تا حدود زیادی موجب اطمینان به صحت احکام صادره بوده باشد.

پانزده- زمامدار باید وسائل معیشت قاضی را در حدی تامین کند که در روانش عامل اخلال باقی نماند و نیازش از مردم قطع شود، بدیهی است که آن قاضی که حد کفاف وسائل معیشت را نداشته باشد، اگر بر فرض بعید، تمایلی به رشوه هم نداشته باشد، فکرش مختل است، و قضاوت با فکر مختل نتیجه ی ناشایستی به دنبال خواهد داشت. این دستور امیرالمومنین علیه السلام را بعضی از کشورهای پیشرفته ی دنیا (به اصطلاح) امروزه مورد عمل قرار می دهند، و گفته می شود: چک سفید به قاضی می دهند که او همه ی نیازهای خود را برطرف نماید.

شانزده- زمامدار باید آن مقام و منزلت را برای قاضی منظور بدارد که کسانی دیگر از خواص کارگردانان حکومت، طمع در آن نکنند، یعنی غافلگیرش نکنند و مورد دستبردش قرار ندهند تا بتواند با دلی مطمئن و فکری راحت به کار قضائی خود بپردازد. برای قاضی و قضاوت غیر از اینها که ما مطرح کردیم آداب بسیار مهم وجود دارد که در کتب فقهی مشروحا مورد بررسی قرار می گیرد.

*****

(1) وسایل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه ج 18 کتاب القضاء ص 7.
(2) ماخذ مزبور ص 11.
(3) البته در دو صورت 2 و 3 بایستی جهل را متقید به تقصیر نمائیم، یعنی در قضاوتش به اینکه آیا بر مبنای ستم یا عدل است، جاهل مقصر بوده است و اما خطا و اشتباه غیرعمدی به این معنی در صورتیکه

همه ی تلاش و کوشش قضائی خود را انجام داده و کمترین تقصیری نورزیده باشد، مجازات آتش برای او نیست. شرط ایمان و تقوی (یا عدالت) در کتب فقهی به طور مبسوط بررسی شده است.

(4) این جمله منسوب به شیخ الرئیس «حسین بن عبدالله بن سینا» است که می گوید:«آگاه باشید اگر برای یک موضوع غلط هزار دلیل بیاورید، می شود هزار و یک غلط».
(5) یا داود انا جعلناک خلیفه فی الارض فاحکم بین الناس بالحق، ص- آیه ی 26، «ای داود، ما ترا در روی زمین خلیفه قرار دادیم، پس میان مردم بر مبنای حق حکم کن»، و مخفی نیست همه ی آن آیات قرآنی که دستور به قسط و عدالت می دهد، به طور قطع شامل قضات می باشد.
(6) وسائل الشیعه- الشیخ حر العاملی ج 18 ص 6.

عمال کارگردانان حکومت به طور عام

اشاره

ثم انظر فی امور عمالک فاستعملهم اختبارا، و لا تولهم محاباه و اثره، فانهما جماع من شعب الجور و الخیانه و توخ منهم اهل التجربه و الحیاء من اهل البیوتات الصالحه، و القدم فی الاسلام المتقدمه، فانهم اکرم اخلاقا و اصح اعراضا و اقل فی المطامع اشرافا و ابلغ فی عواقب الامور نظرا.

ثم اسبغ علیهم الارزاق، فان ذلک قوه لهم علی استصلاح انفسهم و غنی لهم عن تناول ما تحت ایدیهم و حجه علیهم ان خالفوا امرک او ثلموا امانتک، ثم تفقد اعمالهم و ابعث العیون من اهل الصدق و الوفاء علیهم فان تعاهدک فی السر لامورهم حدوه لهم علی استعمال الامانه و الرفق بالرعیه، و تحفظ من الاعوان، فان احد منهم بسط یده الی خیانه اجتمعت بها علیه عندک اخبار عیونک، اکتفیت بذلک شاهدا

فبسطت علیه العقوبه فی بدنه و اخذته بما