حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 437

عبدالعزیز» برای ما روایت کرد که این خبر به من رسیده است، وقتی که «هراکلیوس» امپراطور روم لشکریان خود را به مقابله با مسلمانان جمع کرد، خبر این آمادگی لشکریان روم برای برپا شدن حادثه ی «یرموک» به مسلمانان رسید. مسلمانان هر آنچه را که به عنوان مالیات از اهل حمص گرفته بودند به خود آنان برگرداندند و گفتند: ما به جهت اشتغال به مبارزه با دشمن از یاری و از دفاع از شما ناتوانیم، و شما اختیار خودتان را دارید،(4) اهل حمص گفتند: زمامداری و عدالت شما برای ما محبوبتر از آن وضعی است که ما در گذشته داشتیم، ما در گذشته در ظلم و ستم زمامداران غوطه ور بودیم و ما قطعا به یاری فرمانده شما از ورود

لشکریان «هراکلیوس» به شهر جلوگیری خواهیم نمود، (در این حال) قوم یهود برخاستند و گفتند: «سوگند به تورات، فرمانده هراکلیوس به این شهر نمی تواند داخل شود مگر اینکه ما مغلوب شویم و تلاش ما به جائی نرسد. پس از آن دروازه های شهر را بستند و به نگهبانی آنها پرداختند، و دیگر شهرهائی از نصاری و یهود که با مسلمین مصالحه کرده بودند همین کار را کردند، و گفتند: اگر لشکریان و پیروان آنان بر مسلمین رومی پیروز شوند، ما به همان وضع گذشته مان خواهیم ماند (مظلوم و بیچاره خواهیم بود) در غیر این صورت ما با همین وضعی که با مسلمانان داریم تا آخرین افراد آنان ادامه خواهیم داد. هنگامی که خداوند متعال کفار را مغلوب ساخت و مسلمانان را پیروز فرمود دروازه های شهرهای خود را به روی مسلمانان باز کردند و با خوانندگان و نوازشگران در حال پایکوبی و دست افشانی به استقبال مسلمانان رفتند و خراج (مالیات) را پرداختند، و «ابوعبیده» از آنجا به طرف لشکریان «قنسرین» و «انطاکیه» حرکت کرد و آنجاها را فتح کرد».

*****

(1) خراج غالبا به مالیاتی که از زراعت زمین گرفته می شود اطلاق می گردد، ولی در کتب لغت به معنای عموم مالیات هم تفسیر شده است.
(2) روح القوانین تالیف منتسکیو ترجمه ی آقای علی اکبر مهتدی ص 384.
(3) فتوح البلدان، تالیف ابوالعباس احمد بن یحیی بن جابر البلاذری القسم الاول ص 187.
(4) در اینجا جمله ای وجود دارد که باید مورد تفسیر قرار بگیرد و آن اینست: لان الناس کلهم عیال علی الخراج «زیرا همه ی مردم تحت کفالت خراج یا مالیات به

طور عام هستند» ممکن است گفته شود مالیات فقط برای رفع نیاز مستمندان است نه همه ی مردم، در صورتیکه جمله ی امیرالمومنین علیه السلام شامل عموم مردم است؟ پاسخ این سئوال چنین است: که هیچ دولتی بدون قدرت مالی نمی تواند از عهده ی اداره ی جامعه ی خود برآید، و این قدرت مالی راهی جز اخذ مالیات بر مبنای عدل و انصاف ندارد، بنابراین حیات سیاسی و اجتماعی و اخلاقی و مذهبی و فرهنگی هر جامعه ای مربوط به رهبری و توجه زمامدار و قدرت اجرائی دولت است، و بدیهی است که قدرت اجرائی دولت و تنظیم حیات اجتماعی مردم بدون انواعی از مال به شکل بودجه و دیگر امکانات مالی تحقق نمی پذیرد، و از طرف دیگر تجارب دقیق نشان داده است که دولت نمی تواند کشاورز و صنعتگر و بازرگان خوبی باشد، ولی چنانکه در مباحث بعدی خواهد آمد می تواند و باید نظارت و ارشاد همه جانبه درباره ی آنها را به عهده داشته باشد.

بازرگانان و صنعتگران

ثم استوص بالتجار و ذوی الصناعات و اوص بهم خیرا المقیم منهم و المضطرب بماله و المترفق ببدنه، فانهم مواد المنافع و اسباب المرافق و جلابها من المباعد و المطارح فی برک