حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 449

تسلیتی است که یا از طرف همان خودکامگان به بینوایان تلقین می شود، یا خود آن تیره روزان برای خودشان زمزمه می

کنند، زیرا بدیهی است که آن انسانی که از حق کرامت و حق آزادی معقول برخوردار نیست در حقیقت انسانی است که از حیات انسانی برخوردار نیست، به این معنی که با اینکه چنین شخصی از بنی نوع انسانی است و دارای درک و شعور و تعقل و احساس و عواطف والای انسانی مهم است در یک زندگی حیوانی حرکت می کند که ضرورتش را جریان اجباری قانون حیات اثبات نموده است، برای همین است که زمامدار به هیچ وجه نمی تواند کوشش و اهتمام خود را از آن بینوایان دریغ بدارد و از روی تکبر صورت از آنان برگرداند.

وظیفه ی چهارم- زمامدار اسلامی نباید موقعی خود را موظف به تامین تمامی حقوق فقراء و بینوایان ببیند که آنان با تلاش و جان کندن خود را به در بارگاه وی برسانند، و مگسان دور شیرینی هم اگر خواستند بگذارند تا آنان عرض حاجت نمایند!! بلکه بایستی به هر شکلی که ممکن است زمامدار به وسیله ی قوانین الزامی جدی، همه ی حقوق آن فقراء و بینوایان را بدون کمترین نقصی ایفاء نماید و به خود آنان پرداخت کند. زمامدار باید درباره ی آن فقراء و بینوایانی که گمنامند و چشمان مردم به آنان با حقانیت می نگرد، شدیدترین اهمیت را قائل شود.

بدیهی است که نه تنها زمامدار اسلامی به تنهائی نمی تواند به همه ی این امور برسد، بلکه دستیاران و معاونان نیز مخصوصا در جوامع بزرگ، توانائی رسیدگی لازم و کافی به امثال این امور را ندارند، لذا می فرماید: برای تحقیق و تفتیش احوال و اوضاع نیازمندان گمنام و آنان که قدرتی بر

عرض احتیاجات خود بر مقامات مربوطه ندارند، مامورانی که دارای سه شرط زیر هستند نصب نمایند که اطلاعات کامل و صحیح از آنان در اختیار مقامات مربوطه بگذارند. این سه شرط عبارت است از:

1- مورد وثوق باشند، یعنی مورد اطمینان مقامات باشند که واقعیات را بدون کمترین تحریف و بدون کمترین تمایلات باطل در اختیار مقامات بگذارند.

2- انسانهائی باشند که از خدا و انتقام او (و از بازخواست و محاکمه و کیفر مقامات صلاحیتدار) بترسند.

3- ماموران این کار حساس بایستی مردمی متواضع باشند، این شرط بسیار جالب توجه است و امیرالمومنین علیه السلام می خواهد این قانون طبیعی را متذکر شود که غالبا مردمی که به مرحله ی رشد و کمال نرسیده اند، همواره در برابر ضعفاء قدرتی در خود احساس می کنند که موجب نخوت و تکبر آنان می گردد، و به اصطلاح بعضی از صاحبنظران علوم سیاسی: همواره ضعف مردم ناتوان، وسوسه در دل قدرتمندان می اندازد، و لازمه ی احساس تکبر و نخوت،