حکمت اصول سیاسی اسلام صفحه 453

شود یا از روی زمین (از وطنشان) تبعید شوند. این مجازاتها برای آنان در دنیا رسوائی و در آخرت عذابی است بزرگ».

و در 34 مورد دیگر از آیات شریفه

ی قرآنی نهی شدید از فساد و افساد وارد شده است، و همه ی این آیات با کمال قاطعیت جنگ را که موجب فساد و افساد در روی زمین است محکوم می نماید. ممکن است گفته شود: آیه ی 30 از سوره ی البقره چنین است: و اذ قال ربک للملائکه انی جاعل فی الارض خلیفه قالوا اتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء و نحن نسبح بحمدک و نقدس لک، قال انی اعلم ما لا تعلمون «و هنگامی که پروردگار تو به فرشتگان فرمود: من در روی زمین خلیفه قرار می دهم، فرشتگان گفتند: آیا در روی زمین قرار می دهی کسی را که در آن فساد خواهد کرد و خونها خواهد ریخت و ما تسبیح ستایشگرانه به تو می گوئیم و ترا تقدیس می نمائیم، خداوند فرمود: من می دانم آنچه را که شما نمی دانید».

بنابراین آیه ی شریفه، افساد و جنگ و پیکار در حیات بشری پیش بینی شده است و در نتیجه جایی برای نهی و ملامت وی درباره ی افساد و جنگ وجود ندارد. پاسخ این اعتراض بسیار روشن است، زیرا این آیه ی شریفه نمی فرماید افساد و کشتار و خونریزی در طبیعت و ذات انسانی نهفته است، بلکه می فرماید: بشری که در روی زمین زندگی خواهد کرد فساد و کشتار به راه خواهد انداخت، و بدیهی است که همانگونه که اعمال صالحه ای که مردم به جای می آورند آزادانه و با اختیار انجام می دهند، همچنین افساد و کشتارهای سلطه گرانه و کامجویانه نیز با آزادی و اختیار صورت می گیرد.

خداوند سبحان در آیه ی

41 از سوره الروم این حقیقت را بیان فرموده است: ظهر الفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس لیذیقهم بعض الذی عملوا لعلهم یرجعون. «فساد در خشکی و دریا ظهور کرد، بدان جهت که آنان کارهای زشتی انجام دادند، و خداوند پاره ای از نتائج کارهای آنان را به خود آنان بچشاند، باشد که به طرف حق برگردند»، و چون قضیه ی من یفسد فیها و یسفک الدماء «در روی زمین فساد راه انداخته و خونریزی خواهند کرد» مجمل است، افاده ی عموم نخواهد کرد، یعنی مقصود از آیه ی شریفه آن نیست که همه ی مردم افساد و خونریزی به راه خواهند انداخت و آن صنف از انسانهائی که در مسیر کمال و مسابقه در خیرات و در راه انبیای عظام گام برمی دارند، اگر چه در مقابل تبهکاران اندکند، ولی استثنائی نبوده حتی اقلیت آنان در حد خیلی پائین هم نیست، آیات شریفه ی قرآنی و مشاهدات ما درباره ی انسانهای شریف و باتقوی حتی در این دوران به قدری فراوان است که هیچ نیازی به شمردن آنها وجود ندارد.

پس از این مقدمه می پردازیم به دو موضوع اساسی: