تحریف ناپذیری قرآن صفحه 198

می‌کند (1) و در مواردی هم با صراحت می‌گوید: «این مطلب در روایت علی بن ابراهیم نیست». (2) در برخی از موارد ظاهر کلام مؤلف نیز نشان می‌دهد که دیدگاه خودش را درباره‌ی تفسیر آیات آورده است. (3)

بنابراین نمی‌توان با استناد به این تفسیر، علی بن ابراهیم قمی را در زمره‌ی تحریف‌گرایان قرار داد؛ اما درباره‌ی توثیق اسانید روایات این تفسیر توسط آیة اللّه خوئی باید گفت: با این فرض که شاگرد بدون واسطه‌ی علی بن ابراهیم قمی، یعنی ابو الفضل العباس العلوی و نیز شاگرد با واسطه‌ی او (یعنی کسی که این تفسیر را گرد آورده و مشخص نیست چه کسی است) هر دو موثق باشند و بتوان به آنچه هم اکنون از تفسیر قمی به دست ما رسیده اعتماد کرد، در این صورت دیدگاه آیة اللّه خوئی که می‌گوید: «جملگی مشایخ علی بن ابراهیم که در تفسیرش از آنان روایتی با سند از یکی از معصومان نقل می‌کند، موثق‌اند؛ چون خود علی بن ابراهیم در مقدمه‌ی تفسیرش از وثاقت مشایخ خود خبر داده است»، (4) تنها درباره‌ی راویان احادیثی خواهد بود که علی بن ابراهیم با سند خود از معصومان نقل کرده است. تعداد این احادیث نسبت به سایر احادیث و اقوال در این تفسیر اندک‌اند و از میان آنان احادیثی که ظهور در تحریف قرآن دارند، به مراتب کم‌تر خواهند بود؛ افزون بر آن، هرگز در شیوه‌ی آیة اللّه خویی و محققان دیگر، وثاقت راوی و صحت سند به معنای پذیرش متن حدیث نیست؛ (5) زیرا این وثاقت، تنها دروغ‌گویی راوی را برطرف می‌سازد؛ اما احتمال لغزش، خطا و نسیان راوی هم‌چنان پابرجاست و باید با فحص از قراین و شواهد درونی و بیرونی، و نیز بررسی معارض‌های حدیث، به فهم واقعی حدیث پی‌برد. به نظر ما پس از بررسی و ژرف نگری در متن این احادیث روشن می‌گردد که اکثر روایات تحریف قرآن در این

1- 1. ر. ک: همان، ج 1، ص 27.
2- 2. ر. ک: علی بن ابراهیم قمی، همان، ج 2، ص 360.
3- 3. همان، ج 1، ص 367؛ ج 2، ص 303.
4- 4. سید ابو القاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 49.
5- 5. سید ابو القاسم خویی، البیان فی تفسیر القرآن، بحث «صیانة القرآن عن التحریف» ص 197- 259.