- مقدمه 1
- پیش گفتار 2
- مقدمه 4
- بخش اول: سلامت قرآن از تحریف 4
- بررسی واژهی «تحریف» و تعیین موضوع بحث 4
- نگاهی به سیر اندیشهی تحریف ناپذیری قرآن 6
- گفتار اول: درآمد ادلهی سلامت قرآن از تحریف 9
- اشاره 9
- 1. برای اثبات سلامت قرآن از تحریف به چه دلیلهایی استناد شده است؟ 10
- 2. کدام آیات قرآن بر سلامت قرآن از تحریف دلالت دارند و چه افرادی به آنها استدلال کردهاند؟ 10
- 3. به کدام دسته از احادیث برای سلامت قرآن از تحریف استدلال شده است و چه کسانی این دلیل را مد نظر قرار دادهاند؟ 15
- 4. شواهد تاریخی بر سلامت قرآن از تحریف چیست و چه کسانی به آن استناد کردهاند؟ 19
- 5. دلیل عقلی سلامت قرآن از تحریف چیست؟ 21
- 6. آیا مذهب محققان شیعه و اجماع طایفهی آنان، بر سلامت قرآن از تحریف است؟ 21
- گفتار دوم: بررسی مبانی نقد روایات تحریف قرآن 22
- اشاره 22
- 7. قرآن به طور کلی چه رویکردی دربارهی پندار تحریف و احادیث تحریفنما دارد؟ 23
- 8. ریشهی اعتقاد به تحریف قرآن چیست؟ 24
- 9. در اندیشهی اهل بیت علیهم السّلام قرآن، معیار مطلق در نقد و ارزیابی اخبار و اندیشهها معرفی شده است. این تلقی از قرآن چه تأثیری در مسألهی سلامت قرآن از تحریف دارد؟ 26
- 10. نزد دانشمندان اهل سنت، معیار و میزان بودن قرآن در بررسی روایات چه جایگاهی دارد؟ 29
- 11. تحلیل مفاهیم واژههای کلیدی در روایات تحریف نما، چه تأثیری در فهم درست این روایات دارد؟ 30
- 12. واژهی «اقراء» که در برخی از روایات تحریف نما به کار رفته است به چه معناست؟ 31
- 13. واژهی «تنزیل» که در برخی از روایات تحریف نما به کار رفته، به چه معناست؟ 33
- 14. واژهی «تحریف» در اصطلاح روایات به چه معناست؟ 36
- 16. تفاوت احادیث تحریف نما در منابع فریقین از نظر کمیّت در حذف، چیست؟ 37
- 15. آیا احادیث تحریفنما در منابع فریقین یکساناند؟ 37
- 17. تفاوت احادیث تحریف نما از نظر تنوع در منابع فریقین چگونه است؟ 39
- اشاره 40
- گفتار سوم: بررسی و نقد احادیث تحریف قرآن در منابع فریقین 40
- 18. آیا نظر فریقین در بررسی و نقد سندهای روایات تحریف نما، تفاوت دارد؟ 40
- 19. در منابع شیعی روایاتی که گفته میشود دلالت بر تحریف قرآن دارند به چند گروه تقسیم میشوند؟ 41
- 20. در یک نگاه کلی، اعتبار احادیث تحریف نما در منابع شیعی چقدر است؟ 42
- 22. آیا اصل وجود مصحف امام علی علیه السّلام به وسیلهی منابع فریقین قابل اثبات است؟ 44
- 21. مراد از مصحف امام علی علیه السّلام چیست؟ 44
- 23. تفاوت ساختاری و محتوایی مصحف امام علی علیه السّلام با قرآن موجود در چیست؟ 50
- 24. مراد از احادیثی که در آنها تعبیر «تحریف قرآن» به کار رفته است، چیست؟ 59
- 25. آیا اخباری که از قرائات منسوب به ائمهی اطهار علیهم السّلام پرده برمیدارند، نشانی از تحریف قرآن موجود دارند؟ 61
- 26. مراد از احادیث فساطیط (خیمهها) چیست و چه رابطهای با تحریف قرآن دارد؟ 64
- 27. آیا احادیثی که از وجود نام ائمه علیهم السّلام در قرآن حکایت میکنند، بر تحریف قرآن دلالت دارند؟ 65
- 28. اخباری که در ظاهر دلالت بر تحریف قرآن به نقیصه میکنند، چگونه پاسخ داده 71
- 29. حاصل بررسیها دربارهی احادیثی که موهم به تحریف قرآناند چیست؟ 77
- 30. چه افرادی از امامیه بر سلامت قرآن از تحریف گواهی دادهاند؟ 78
- 31. داوری اهل سنت دربارهی دیدگاههای امامیه در زمینهی سلامت قرآن از تحریف چیست؟ 79
- 32. احادیث تحریف نما در منابع اهل سنت به چند دسته تقسیم میشوند؟ 80
- 33. ضرورت بررسی احادیث تحریف نما در مصادر اهل سنت چیست؟ 81
- الف) مقایسهی مضامین احادیث تحریف نما با آیات قرآن 81
- ج) بررسی و نقد نظریهی نسخ التلاوة 82
- ب) مقایسهی مضامین احادیث تحریف نما در مصادر شیعه و اهل سنت 82
- 34. احادیثی که دلالت بر لحن و خطا در نگارش قرآن کریم دارند، کداماند؟ 83
- 35. دیدگاه اهل سنت دربارهی این دسته از احادیث (احادیث دال بر لحن و خطا در نگارش قرآن) چیست؟ 84
- 36. احادیثی که از تحریف به زیاده در قرآن موجود حکایت میکنند، کداماند؟ 87
- 37. اهل سنت دربارهی این احادیث (احادیث دال بر تحریف به زیاده در قرآن) چه نظری دارند؟ 89
- 38. مراد از اخباری که از القای شیطان در وحی خبر میدهند چیست؟ 93
- 39. پاسخهای اهل سنت به این دسته از اخبار چیست؟ 95
- 40. حدیث تغییر تعدادی از کلمات قرآن از ناحیهی برخی از زمامداران چیست؟ 96
- الف) اسقاط دو سورهی «حفد» و «خلع» از قرآن 98
- 41. احادیثی که گفته میشود دلالت بر تحریف به نقیصه دارند کداماند؟ 98
- اشاره 98
- ج) اسقاط دو سوره معادل سوره برائت و مسبحات 99
- د) از دست رفتن بخشی از سورهی توبه 99
- ب) از دست رفتن بسیاری از آیات قرآن 99
- ه) از دست رفتن بخشی از سورهی احزاب 100
- و) تحریف در سورهی «البیّنه» 101
- ح) اسقاط آیات رضاع، جهاد و رجم 102
- ز) اسقاط در سورهی «العصر» 102
- ط) حذف و تبدیل کلمات و عبارات در برخی از آیات 103
- 42. دیدگاههای اهل سنت دربارهی صحت و سقم سندهای این احادیث چیست؟ 104
- ارزیابی سند حدیث مربوط به عبارتی از سوره الفتح 104
- ارزیابی سند حدیث «لو ان لابن آدم و ادیا ...» از سورهی بیّنه 104
- ارزیابی سند حدیث رضاع 106
- 43. اهل سنت دربارهی مضامین احادیث چه میگویند؟ 107
- الف) حمل بر تفسیر 107
- ج) حمل بر حدیث قدسی 108
- ب) حمل بر سنت 108
- د) حمل بر دعا 109
- ه) حمل بر جعل و وضع حدیث یا خطای در فهم 109
- و) التزام به مفاد این اخبار و گرایش به تحریف قرآن 110
- 44. نظریهی «نسخ التلاوة» چیست و چه جایگاهی در بررسی مضامین احادیث تحریفنما دارد؟ 111
- اشاره 113
- 45. آیا در پاسخ به احادیث تحریفنما نظریهی نسخ التلاوة، نظریهای درست و قابل قبول است؟ 113
- الف) این اخبار، اخبار آحادند. 114
- ج) نسخ آیات مزعوم پس از انقطاع وحی 117
- 46. حاصل بررسیهای اهل سنت دربارهی احادیثی که موهم به تحریف قرآناند چیست؟ 119
- 47. دیدگاه امامیه دربارهی احادیث تحریف نما در منابع اهل سنت چیست؟ 120
- بخش دوم: بررسی و نقد تردیدها و افتراها 126
- اشاره 126
- 1. موضوع کتاب فصل الخطاب محدث نوری چیست؟ 126
- گفتار اول: بررسی و نقد تردیدها 126
- 2. محدث نوری در مقدمههای کتاب فصل الخطاب چه مباحثی را مطرح کرده و پاسخ آنها چیست؟ 128
- دلیل اول تشابه امتها در رفتار و کردار. 131
- 3. ادلّهی محدث نوری بر وجود نقصان و خلل در قرآن چیست و چه پاسخی دارد؟ 131
- دلیل دوم چگونگی جمعآوری قرآن پس از وفات پیامبر خدا. 132
- دلیل سوم نظریهی «نسخ التلاوة» و بطلان آن. 133
- دلیل چهارم «مصحف امام علی» و تفاوت محتوایی آن با قرآن موجود. 134
- دلیل پنجم استناد به مصحف عبد اللّه بن مسعود. 135
- دلیل ششم وجود مصحف ابی بن کعب و تفاوت آن با مصحف موجود. 136
- دلیل هفتم گردآوری قرآن توسط عثمان و نابود کردن سایر مصاحف. 137
- دلیل هشتم اخباری که اهل سنت در کتابهایشان آوردهاند. 139
- دلیل نهم نام اوصیای نبی اکرم صلّی اللّه علیه و اله در کتابهای پیشینیان. 139
- دلیل دهم اختلاف قاریان هفتگانه یا دهگانه در کلمات قرآن. 140
- دلیل یازدهم و دوازدهم انبوهی از احادیث از منابع امامیه. 142
- 4. دربارهی ادلهی سلامت قرآن از تحریف چه مناقشههایی صورت گرفته و پاسخشان چیست؟ 146
- 5. مناقشهی محدث نوری در دلالت آیهی حفظ (آیهی نهم از سورهی حجر) بر سلامت قرآن از تحریف چیست و پاسخ آن کدام است؟ 147
- 6. مناقشهی محدث نوری در استدلال به آیات شریفهی 41 و 42 سورهی فصلت بر سلامت قرآن از تحریف چیست و پاسخ آن کدام است؟ 149
- 7. تحریفگرایان در نقد ادلهی روایی سلامت قرآن از تحریف چه میگویند و چگونه پاسخ داده میشود؟ 150
- 8. آیا اندیشهی تحریفگرایی در قرآن بدون تناقضگویی است؟ 152
- 9. در ردّ کتاب فصل الخطاب و نقد دیدگاههای محدث نوری چه کتابهایی نوشته شده است؟ 155
- 10. آیا با فرض وقوع تحریف در آیات قرآن میتوان حجیّت ظواهر قرآن را باور داشت؟ 157
- 11. سورههای «نورین» و «ولایة» کداماند و بررسی آنها چه ضرورتی دارد؟ 158
- گفتار دوم: بررسی و نقد افتراها 158
- 12. ساختار و محتوای سورهی نورین و ولایت چیست؟ 160
- 13. سورههای مزعوم نورین و ولایت در گزارشها و پژوهشهای خاورشناسان چه جایگاهی دارند؟ 163
- 14. دیدگاه سلفیان دربارهی این دو سوره چیست و آنها را از چه منابعی نقل میکنند؟ 168
- 15. این دو سوره در چه قرنی و توسط چه کسانی جعل شدهاند و نخستین منبع آنها چیست؟ 170
- 16. کتاب دبستان مذاهب از کیست و انگیزهی نگارش آن چه بوده است؟ 172
- 17. آیا ابن شهر آشوب بر این باور است که عثمان سورهی ولایت را از قرآن برانداخته است؟ 175
- 18. کتاب تذکرة الائمة که این دو سوره در آن است، تألیف چه کسی است؟ 176
- 19. حاصل سخن دربارهی دو سورهی ولایت و نورین چیست؟ 178
- 20. چه شبهاتی دربارهی مصحف امام علی علیه السّلام مطرح شده است، آیا این مصحف با قرآن موجود تفاوتی دارد؟ 179
- اشاره 179
- شبهاتی به قرار زیر دربارهی مصحف امام علی علیه السّلام مطرح شده است: 180
- 21. مصحف فاطمه علیها السّلام چیست؟ آیا خبر مصحف فاطمه در منابع شیعی حکایت از تحریف قرآن موجود دارد؟ 187
- 22. مراد از عنوان «تحریف» در برخی از کتابهای کهن شیعی چیست؟ 191
- 23. آیا در کتاب سلیم بن قیس اخبار تحریف نما وجود دارد؟ 194
- 24. آیا علی بن ابراهیم قمی (از بزرگان شیعه در قرن سوم و چهارم) را میتوان در زمرهی تحریف گرایان به حساب آورد؟ 195
- 25. دیدگاه ثقة الاسلام ابو جعفر کلینی دربارهی سلامت قرآن از تحریف چیست؟ 199
- 26. آیا در باور شیخ صدوق دربارهی سلامت قرآن از تحریف تردیدی وجود دارد؟ 203
- 27. آیا میتوان در دیدگاه سید مرتضی علم الهدی دربارهی سلامت قرآن از تحریف تردید کرد؟ 206
- 28. آیا شیخ مفید قایل به تحریف است؟ دیدگاه ایشان در اینباره چیست؟ 209
- 29. آیا نظریهی «نسخ التلاوة» قابل دفاع و مورد پذیرش فریقین است؟ 212
- 30. آیا امامیه دربارهی سلامت قرآن از تحریف «تقیّة» میکنند؟ 216
- منابع 225
بنابراین مراد از این که میگوید وی را «اقراء» میکردم این است که به وی تفسیر قرآن را آموزش میدادم. (1)
بنابراین معنای «إقراء» در عصر نزول وحی، تعلیم تلاوت الفاظ قرآن، همراه با تعلیم معانی و معارف آن بوده است. پس اگر به طور نمونه عبد اللّه بن مسعود دربارهی آیهی 67 سورهی مائده میگوید: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ- إنّ علیّا مولی المؤمنین- و إن لم تفعل فما بلّغت رسالته ... هکذا کنّا نقرء الآیة علی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله (2)؛ (ای رسول آن چه بر تو از سوی پروردگارت فرود آمده، برسان- به تحقیق علی مولای مؤمنان است- و اگر چنین نکنی، رسالت آن را نرساندهای ...)، در این جا مراد عبد اللّه بن مسعود این نیست که تعبیر «ان علیّا مولی المؤمنین» در ضمن آیات، وحی قرآنی است، تا وجود این تعبیر در متن قرآن موجب پندار تحریف قرآن شود، بلکه مرادش این است که این آیهی شریفه را در مقام تعلیم الفاظ و معانی چنین میخواندیم؛ تا قاری قرآن آنچه را که در فهم درست آیه دخالت مستقیم دارد بیاموزد.
و یا به طور نمونه روایتی که میگوید: «ابیّ أقرءنا؛ ابی بن کعب در قرائت برتر از دیگران است.» به همین معناست؛ یعنی ابی بن کعب در آشنایی با الفاظ وحی قرآنی، درک معانی آنها، شناخت تفسیر حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله از قرآن و ناسخ و منسوخ آیات، از دیگران کار آمدتر بوده است. (3)
بنابراین شأن مقرئ قرآن همین بود که الفاظ آیات وحی را همراه با معارف آن تعلیم دهد، تا آن که به دستور خلفا قرآن را از تبیین و تفسیر حضرت صلّی اللّه علیه و اله تجرید کردند (4) و
1- 1. سید مرتضی عسکری، القرآن الکریم و روایات المدرستین، ج 1، ص 291.
2- 2. جلال الدین سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، ج 2، ص 131 و نیز ر. ک: علی بن عیسی اربلی، کشف الغمّة فی معرفة الأئمة، تعلیق سید هاشم رسولی، ج 1، ص 219.
3- 3. یوسف بن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، ج 1، ص 131 و نیز ر. ک: محمد بن عیسی بن سورة ترمذی، الجامع الصحیح، تحقیق احمد محمد شاکر، ج 5، ص 666.
4- 4. مسألهی تجرید قرآن از تفسیر و تبیین، مانند شعاری در عصر خلفا به ویژه خلیفهی دوم درآمد. ر. ک:
محمد ابن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد ابو الفضل ابراهیم، ج 4، ص 204؛ محمد بن سعد منیع، ج 5، ص 188، و شمس الدین ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 7.