- مقدمه 1
- آملی 6
- عبده 6
- قزوینی 6
- مکارم 6
- انگلیسی 6
- راوندی 6
- لاهیجی 6
- شرح ها 6
- سید محمد شیرازی 6
- راوندی 6
- کاشانی 6
- عبده 6
- قزوینی 6
- ابی الحدید 6
- خویی 6
- حکمت6: در ستایش رازداری و گشاده روئی و بردباری از سختیها و در نکوهش خودبینی 6
- موسوی 6
- خویی 6
- شرح ها 6
- راوندی 6
- شهیدی 6
- شرح ها 6
- انگلیسی 6
- جعفری 6
- لاهیجی 6
- انگلیسی 6
- اردبیلی 6
- دشتی 6
- دشتی 6
- راوندی 6
- اشاره 6
- کاشانی 6
- انگلیسی 6
- قزوینی 6
- انگلیسی 6
- فیض الاسلام 6
- زمانی 6
- حکمت4: در نکوهش واماندگی و ستایش شکیبائی و پارسائی و دوری از گناهان و خشنود بودن به قضاء 6
- کیدری 6
- موسوی 6
- فیض الاسلام 6
- کیدری 6
- کاشانی 6
- جعفری 6
- عبده 6
- اردبیلی 6
- قزوینی 6
- ابن میثم 6
- آیتی 6
- مکارم 6
- مغنیه 6
- قزوینی 6
- لاهیجی 6
- ابن میثم 6
- راوندی 6
- دشتی 6
- کاشانی 6
- مکارم 6
- ابی الحدید 6
- طالقانی 6
- ابی الحدید 6
- دشتی 6
- شوشتری 6
- مغنیه 6
- ابی الحدید 6
- طالقانی 6
- اشاره 6
- سید محمد شیرازی 6
- ابن میثم 6
- آیتی 6
- ترجمه ها 6
- شوشتری 6
- راوندی 6
- انصاریان 6
- ابن میثم 6
- کیدری 6
- شهیدی 6
- مکارم 6
- جعفری 6
- آملی 6
- جعفری 6
- فیض الاسلام 6
- زمانی 6
- طالقانی 6
- خویی 6
- طالقانی 6
- شهیدی 6
- شوشتری 6
- آملی 6
- کیدری 6
- انصاریان 6
- طالقانی 6
- اردبیلی 6
- اشاره 6
- آملی 6
- لاهیجی 6
- زمانی 6
- زمانی 6
- حکمت5: در ستودن دانائی و خوهای پسندیده و اندیشه 6
- مکارم 6
- کاشانی 6
- سید محمد شیرازی 6
- مغنیه 6
- انصاریان 6
- سید محمد شیرازی 6
- خویی 6
- ترجمه ها 6
- زمانی 6
- اردبیلی 6
- ابی الحدید 6
- عبده 6
- عبده 6
- آیتی 6
- ابن میثم 6
- لاهیجی 6
- فیض الاسلام 6
- شهیدی 6
- فیض الاسلام 6
- کیدری 6
- اشاره 6
- اشاره 6
- شرح ها 6
- اشاره 6
- موسوی 6
- شوشتری 6
- شرح ها 6
- موسوی 6
- ترجمه ها 6
- حکمت1: درباره رفتار با فتنه جویان 6
- حکمت2: در نکوهش طمع و آز و اظهار گرفتاری و تنگدستی و بی اندیشه سخن گفتن 6
- آیتی 6
- موسوی 6
- حکمت3: در نکوهش بخل و ترس و تنگدستی و بینوائی 6
- انصاریان 6
- ترجمه ها 6
- اردبیلی 6
- انصاریان 6
- آملی 6
- سید محمد شیرازی 6
- خویی 6
- مغنیه 6
- آیتی 6
- جعفری 6
- شهیدی 6
- مغنیه 6
- ترجمه ها 6
- شوشتری 6
- ترجمه ها 7
- کیدری 7
- مغنیه 7
- قزوینی 7
- ترجمه ها 7
- قزوینی 7
- کیدری 7
- حکمت12: در نکوهش نداشتن و از دست دادن دوست 7
- طالقانی 7
- ابن میثم 7
- موسوی 7
- ابن میثم 7
- زمانی 7
- فیض الاسلام 7
- انگلیسی 7
- زمانی 7
- اردبیلی 7
- خویی 7
- ابی الحدید 7
- ابن میثم 7
- اشاره 7
- آملی 7
- مکارم 7
- موسوی 7
- انگلیسی 7
- ترجمه ها 7
- آملی 7
- ابی الحدید 7
- انگلیسی 7
- قزوینی 7
- ابن میثم 7
- فیض الاسلام 7
- ابی الحدید 7
- راوندی 7
- آملی 7
- حکمت7: در سود صدقه و بخشش به بینوایان و در اینکه هر کس به پاداش و کیفر کردار خود می رسد 7
- طالقانی 7
- اردبیلی 7
- مکارم 7
- طالقانی 7
- سید محمد شیرازی 7
- سید محمد شیرازی 7
- عبده 7
- ابن میثم 7
- راوندی 7
- شوشتری 7
- خویی 7
- شرح ها 7
- فیض الاسلام 7
- سید محمد شیرازی 7
- انصاریان 7
- آیتی 7
- موسوی 7
- حکمت11: در عفو و گذشت از دشمن 7
- شهیدی 7
- فیض الاسلام 7
- فیض الاسلام 7
- اردبیلی 7
- موسوی 7
- عبده 7
- لاهیجی 7
- دشتی 7
- شرح ها 7
- دشتی 7
- اردبیلی 7
- سید محمد شیرازی 7
- شرح ها 7
- لاهیجی 7
- جعفری 7
- دشتی 7
- خویی 7
- مغنیه 7
- عبده 7
- حکمت13: در ترغیب به سپاسگزاری از نعمتهای خداوند 7
- مکارم 7
- انگلیسی 7
- اردبیلی 7
- شرح ها 7
- مکارم 7
- اردبیلی 7
- قزوینی 7
- طالقانی 7
- جعفری 7
- انگلیسی 7
- موسوی 7
- شرح ها 7
- شهیدی 7
- شوشتری 7
- اشاره 7
- انصاریان 7
- آملی 7
- مکارم 7
- حکمت9: در نکوهش دنیا 7
- لاهیجی 7
- کاشانی 7
- شهیدی 7
- ابی الحدید 7
- قزوینی 7
- آیتی 7
- آملی 7
- زمانی 7
- اردبیلی 7
- انگلیسی 7
- ترجمه ها 7
- آیتی 7
- لاهیجی 7
- آملی 7
- شهیدی 7
- راوندی 7
- حکمت16: در اعتماد نداشتن به تدبیر و پایان بینی 7
- دشتی 7
- شهیدی 7
- مغنیه 7
- شرح ها 7
- آیتی 7
- سید محمد شیرازی 7
- اردبیلی 7
- فیض الاسلام 7
- مغنیه 7
- کاشانی 7
- آملی 7
- راوندی 7
- شوشتری 7
- انگلیسی 7
- انصاریان 7
- ترجمه ها 7
- خویی 7
- کیدری 7
- کیدری 7
- کاشانی 7
- جعفری 7
- کاشانی 7
- موسوی 7
- سید محمد شیرازی 7
- انصاریان 7
- کیدری 7
- شوشتری 7
- انگلیسی 7
- دشتی 7
- شرح ها 7
- حکمت10: در سود خوشرفتاری با مردم 7
- کاشانی 7
- حکمت17: در زمان خلافتش سبب خضاب نکردن را به این طریق 7
- جعفری 7
- لاهیجی 7
- انصاریان 7
- موسوی 7
- کاشانی 7
- فیض الاسلام 7
- مکارم 7
- جعفری 7
- کیدری 7
- ترجمه ها 7
- انگلیسی 7
- حکمت8: در شگفتی آفرینش انسان 7
- آیتی 7
- طالقانی 7
- کیدری 7
- شوشتری 7
- موسوی 7
- زمانی 7
- انصاریان 7
- شرح ها 7
- دشتی 7
- انصاریان 7
- زمانی 7
- مغنیه 7
- حکمت18: درباره کسانی که از جنگ با حضرت کناره گیری کردند 7
- سید محمد شیرازی 7
- لاهیجی 7
- اشاره 7
- قزوینی 7
- طالقانی 7
- شرح ها 7
- جعفری 7
- عبده 7
- عبده 7
- دشتی 7
- ترجمه ها 7
- فیض الاسلام 7
- راوندی 7
- عبده 7
- کیدری 7
- مکارم 7
- فیض الاسلام 7
- ترجمه ها 7
- قزوینی 7
- راوندی 7
- شرح ها 7
- خویی 7
- مکارم 7
- اردبیلی 7
- کاشانی 7
- مکارم 7
- انصاریان 7
- ابن میثم 7
- شوشتری 7
- اشاره 7
- موسوی 7
- عبده 7
- دشتی 7
- لاهیجی 7
- شوشتری 7
- شهیدی 7
- سید محمد شیرازی 7
- کاشانی 7
- آملی 7
- عبده 7
- مغنیه 7
- طالقانی 7
- موسوی 7
- شهیدی 7
- ترجمه ها 7
- راوندی 7
- قزوینی 7
- جعفری 7
- شوشتری 7
- کیدری 7
- شوشتری 7
- طالقانی 7
- دشتی 7
- دشتی 7
- کاشانی 7
- عبده 7
- جعفری 7
- قزوینی 7
- انصاریان 7
- قزوینی 7
- طالقانی 7
- آملی 7
- زمانی 7
- مغنیه 7
- ابن میثم 7
- آیتی 7
- کیدری 7
- سید محمد شیرازی 7
- فیض الاسلام 7
- ابی الحدید 7
- ابی الحدید 7
- ابن میثم 7
- عبده 7
- ابی الحدید 7
- کاشانی 7
- خویی 7
- جعفری 7
- شهیدی 7
- شهیدی 7
- شرح ها 7
- کاشانی 7
- قزوینی 7
- طالقانی 7
- آیتی 7
- شهیدی 7
- مکارم 7
- مکارم 7
- ابن میثم 7
- عبده 7
- حکمت15: درباره گرفتاران 7
- ترجمه ها 7
- لاهیجی 7
- لاهیجی 7
- اردبیلی 7
- ابی الحدید 7
- شهیدی 7
- زمانی 7
- شهیدی 7
- لاهیجی 7
- آیتی 7
- خویی 7
- اشاره 7
- زمانی 7
- آملی 7
- انصاریان 7
- کاشانی 7
- فیض الاسلام 7
- آملی 7
- خویی 7
- ترجمه ها 7
- دشتی 7
- طالقانی 7
- ابی الحدید 7
- ابی الحدید 7
- قزوینی 7
- راوندی 7
- ابی الحدید 7
- انگلیسی 7
- زمانی 7
- آیتی 7
- دشتی 7
- عبده 7
- آیتی 7
- انصاریان 7
- مغنیه 7
- آملی 7
- مغنیه 7
- دشتی 7
- سید محمد شیرازی 7
- شوشتری 7
- آیتی 7
- اشاره 7
- آیتی 7
- اشاره 7
- اشاره 7
- سید محمد شیرازی 7
- آیتی 7
- انگلیسی 7
- کیدری 7
- مغنیه 7
- زمانی 7
- راوندی 7
- خویی 7
- جعفری 7
- شهیدی 7
- راوندی 7
- خویی 7
- اردبیلی 7
- اردبیلی 7
- فیض الاسلام 7
- اشاره 7
- لاهیجی 7
- زمانی 7
- راوندی 7
- راوندی 7
- خویی 7
- کاشانی 7
- ابن میثم 7
- انصاریان 7
- خویی 7
- موسوی 7
- راوندی 7
- شوشتری 7
- اشاره 7
- جعفری 7
- قزوینی 7
- اشاره 7
- موسوی 7
- انگلیسی 7
- سید محمد شیرازی 7
- زمانی 7
- ابی الحدید 7
- شوشتری 7
- طالقانی 7
- اردبیلی 7
- مکارم 7
- کیدری 7
- جعفری 7
- ابن میثم 7
- ابی الحدید 7
- آملی 7
- ترجمه ها 7
- ترجمه ها 7
- مغنیه 7
- لاهیجی 7
- حکمت14: در اینکه خداوند بی یاران را کمک کنید 7
- شرح ها 7
- شرح ها 7
- خویی 7
- کیدری 7
- ابن میثم 7
- اشاره 7
- مغنیه 7
- شوشتری 7
- ابن میثم 7
- انصاریان 7
- لاهیجی 7
باب المختار من حکم أمیر المؤمنین علیه السلام ویدخل فی ذلک المختار من أجوبه مسائله والکلام القصیر الخارج فی سائر أغراضه
حکمت1: درباره رفتار با فتنه جویان
اشاره
صوت
قَالَ علیه السلام کُن فِی الفِتنَهِ کَابنِ اللّبُونِ لَا ظَهرٌ فَیُرکَبَ وَ لَا ضَرعٌ فَیُحلَبَ
ترجمه ها
راوندی
درود خدا بر او، فرمود: در فتنه ها، چونان شتر دو ساله باش، نه پشتی دارد که سواری دهد، و نه پستانی تا او را بدوشند .
شهیدی
هنگام فتنه چون شتر دو ساله باش نه پشتی تا سوارش شوند و نه پستانی تا شیرش دوشند- چنان زی که در تو طمع نبندند-.
اردبیلی
باش در فتنه زمان همچو بچه شتر که در آمده باشد در سه سالگی هیچ پشتی نیست او را تا سوار شوند و نه پستانی که ازو شیر دوشند
آیتی
باب گزیده سخنان حکمت آمیز و اندرزهای امیر المؤمنین علیه السلام و در این گزیده است پاسخ پرسشهایی که از آن حضرت شده و نیز سخنان کوتاه او در باره مطالبی که منظور نظرش بوده است.
علی (علیه السلام) فرمود: به هنگام بروز فتنه چون اشتر دو ساله باش که نه پشتی استوار دارد که بر آن سوار توان شد و نه پستانی شیرده، که از آن شیر توان دوشید.
انصاریان
آن حضرت فرمود:در فتنه همچون شتر بچه باش،او را نه پشتی است که سوارش شوند، و نه پستانی که شیرش دوشند .
شرح ها
راوندی
قوله علیه السلام کن فی الفتنه اعلم ان ایام الفتنه دخلت بعد رسول الله صلی الله علیه و آله، و هی کذلک ای ان یعود الامر (بمره) الی اهل بیته علیهم السلام. و ابن اللبون: ولد الناقه اذا استکمل السنتین و دخل فی الثالثه، و الانثی ابنه لبون، لان امه (ولدت ای) وضعت ولدا غیره علی الاغلب فصار لهالبن. و هو نکره یعرف بالالف و اللام. و الضرع: انما یقال لکل ذات خف او ظلف بمنزله الثدی للنساء. وصی علیه السلام کل واحد من شیعته ان لا یجعل نفسه من اعوان الظلمه، بل یکون فی ایام دولتهم ضعیفا مستضعا غیر جامع للمال الکثیر حتی تکون مکفیا من قبلهم کل شر، فلا یتقوون بقوتک و لا یطمعون فی مالک، فقال: اجعل نفسک فی هذه الایام بمنزله الحوار. الذی اتی علیه سنتان، فلا له ظهر فیطمع فی رکوبه و لا له ضرع فیرغب فی طلب لبنه. و قوله لاظهر مبتدا و خبره محذوف، ای لا له ظهر، و کذا تقدیر و لا ضرع. و قوله فیرکب منصوب لانه جواب الامر، التقدیر ان کنت کذلک ترکب، فلما دخل الفاء التی للجزاء نصب الفعل بان المضمره مع الفاء و قیل: الفاء جواب النفی، و انما نصب لذلک.
کیدری
ابن اللبون ولد الناقه اذا استکمل السنه الثانیه، و دخل فی الثالثه، لان امه وضعت غیره، فلها ابن و هو نکره و یعرف بالالف و اللام قال الشاعر: ابن اللبون اذا ما لز فی قرن لم یستطع صوله البزل القناعیس یعنی کن فی الفتنه، بحیث لا مطمع فیک لاحد من طریق القوه (و من طریق) المال، یعنی لا تهیج الفتنه بنفسک و ما لک. عبر عن القوه بالظهر و عن المال باللبن، و قیل یعنی لا تکن فی الفتنه منقادا لصاحبها، بحیث یرکبک ای یحملک وزره، و یستمد منک کما یستمد الحالب من اللبن. و المراد بالقولین لا تکن سلس القیاد فی الفتنه و الشر، و قیل انه فی الحقیقه نهی عن جمع المال و اظهار القوه من النفس فی زمن الفتنه کیلا یطمع اصحاب الفتن فی ماله و قوته و لا یتقووا به، و بالجمله فالمراد لا یکونن لک تاثیر فی الفتنه و لا علقه بها و لا ظهر مبتدا محذوف الخبر ای لا ظهر له. قوله فیرکب جواب النفی و انتصابه بان مضمره.
ابن میثم
(در هنگام فتنه و آشوب هم چون کره شتر نر دوساله که مادرش کره ی دیگری را شیر می دهد باش، که نه پشتی دارد تا بر او سوار شوند، و نه پستانی تا از او شیر بدوشند). ابن اللبون، کره شتری است که دو سالش تمام و وارد سال سوم شده است، مادر چنین کره شتری غالبا کره دیگری می زاید که شیرخواره است. امام (علیه السلام) یاران خود را امر کرده است تا در هنگام فتنه و آشوب همچون، ابن اللبون باشند و با عبارت: لا ظهر … به وجه شبه اشاره کرده، و مقصود آن است که در زمان فتنه، گمنام، ناتوان و کم ثروت باشند تا برای کمک به ستمگران به جان و به مال شایستگی نداشته باشند و از آنان در فته و آشوب استفاده نکند، همانطوری که بچه شتر دوساله نه با گرده اش فایده می رساند و نه با شیرش. کلمه ی: ظهر مبتدا است و خبر آن محذوف و تقدیر، له می باشد، و جمله ی یرکب، عطف بر جمله قبل است، و بعضی (یرکب) به نصب روایت کرده اند، و همچنین جمله ی فیحلب، که منصوب به ان مقدر در جواب نفی می باشند.
ابی الحدید
ابن اللبون ولد الناقه الذکر إذا استکمل السنه الثانیه و دخل فی الثالثه و یقال للأنثی ابنه اللبون و ذلک لأن أمهما فی الأغلب ترضع غیرهما فتکون ذات لبن و اللبون من الإبل و الشاه ذات اللبن غزیره کانت أو بکیئه (البکیئه:قلیله اللبن.) فإذا أرادوا الغزیره قالوا لبنه و یقال ابن لبون و ابن اللبون منکرا أو معرفا قال الشاعر و ابن اللبون إذا ما لز فی قرن لم یستطع صوله البزل القناعیس ( لجریر،دیوانه 323.القرن:الحبل.و القناعیس:الشداد. ) .
و ابن اللبون لا یکون قد کمل و قوی ظهره علی أن یرکب و لیس بأنثی ذات ضرع فیحلب و هو مطرح لا ینتفع به.
و أیام الفتنه هی أیام الخصومه و الحرب بین رئیسین ضالین یدعوان کلاهما إلی ضلاله کفتنه عبد الملک و ابن الزبیر و فتنه مروان و الضحاک و فتنه الحجاج و ابن الأشعث و نحو ذلک فأما إذا کان أحدهما صاحب حق فلیست أیام فتنه کالجمل و صفین و نحوهما بل یجب الجهاد مع صاحب الحق و سل السیف و النهی عن المنکر و بذل النفس فی إعزاز الدین و إظهار الحق.
قال علیه السلام أخمل نفسک أیام الفتنه و کن ضعیفا مغمورا بین الناس لا تصلح لهم بنفسک و لا بمالک و لا تنصر هؤلاء و هؤلاء.
و قوله فیرکب فیحلب منصوبان لأنهما جواب النفی و فی الکلام محذوف تقدیره له و هو یستحق الرفع لأنه خبر المبتدإ مثل قولک لا إله إلا الله تقدیره لنا أو فی الوجود
کاشانی
(کن فی الفتنه کابن اللبون) باش در زمان فتنه همچو شتر بچه ای که درآمده باشد در سه سالگی (لا ظهر فیرکب) نه پشتی است است او را که به سواری آن کوشند (و لا ضرع فیحلب) و نه پستانی که از آن شیر دوشند وجه شبه عدم انتفاع ظالمان است. یعنی به حیثیتی باش در آن زمان که کسی طمع نکند در تو، نه از طریق قوت و نه از رهگذر مال همچو ابن لبون که از رکب و ضرع آن منتفع نمی توان شد، این نهی است از جمع مال و از اظهار قوت نفس در زمان فتنه، تا اصحاب فتن طمع نکنند در مال و قوت تو.
آملی
قزوینی
باش در فتنه و آشوب زمانه همچو (شتر بچه نر) نه پشتی است او را که برنشینند و نه پستانی که بدوشند وصیت میفرماید که در زمان فتنه و هرج و مرج درزی فقراء و مجردین و گم نامان و مساکین درآید تا از شر اشرار و دست انداز فجار ایمن ماند، و کس را طمع در مال و احوال و حرمات او نباشد
لاهیجی
و قال علیه السلام: «کن فی الفتنه کابن اللبون، لاظهر فیرکب و لا ضرع فیحلب.» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه السلام که باش در زمان فتنه یعنی در زمان خلفای جور، مانند بچه ی شتر دو ساله ی یائسه که نیست از برای او پشتی و قوتی تا اینکه سوار کرده شود و نه پستانی تا اینکه دوشیده شود. یعنی به حسب نفس و مال تقویت و اعانت ارباب جور و ستم مکن.
خویی
اللغه: منقوله من صحاح الجوهری: (الفتنه) الامتحان و الاختبار- الی ان قال- و قال الخلیل: الفتن الاحراق. (ابن اللبون) وصف سنی للبعیر- و فی الصحاح: و ابن اللبون ولد الناقه اذا استکمل السنته الثانیه و دخل فی الثالثه، و الانثی بنت لبون لان امه وضعت غیره فصار لها لبن و هو نکره و یعرف بالالف و اللام (الظهر) خلاف البطن و (الضرع) لکل ذات ظلف او خف. الاعراب: فی الفتنه ظرف مستقر حال عن الضمیر المستتر فی کلمه کن، و کابن اللبون ظرف مستقر ایضا، خبر لامر کن، و کلمه (لا) مشبهه بلیس، و ظهر اسمها و خبرها محذوف و هو (له) و قیل: موجودا، و الفاء للتفریع، و یرکب علی صیغه المبنی للمفعول مرفوع علی الاصل، و قال ابن ابی الحدید: منصوب فی جواب النفی و هو ضعیف و کذا الکلام فی: و لا ضرع فیحلب، بعینه و الجمله حالیه لابن اللبون، فیتعین ان یکون الخبر المخذوف (له) لیربطها به. المعنی: فسر الشراح کلمه الفتنه علی مفهومهاالعرفی، و هو الاضطراب الواقع بین جماعه او امه لغرض، و الاکثران یکون سیاسه او وسیله لکسب الامره و القوه و حیازه مقام الامامه، و فسروا الدستور بتکلف الانزواء و العزله و الخمول و عدم التدخل فی الامور، و خصصها ابن ابی الحدید بالخصومه بین رئیسین ضالین یدعوان کلاهما الی ضلاله کفتنه عبدالملک و ابن الزبیر، و فتنه مروان و الضحاک، و فتنه الحجاج و ابن الاشعث و نحو ذلک، قال: و اما اذا کان احدهما صاحب حق فلیست ایام فتنه، کالجمل و صفین و نحوهما، بل یجب الجهاد مع صاحب الحق. اقول: المقصود من الفتنه اعم و المراد من الدستور امر اتم، و لیس غرضه (علیه السلام) الامر بالانزواء و العزله و الاستراحه الی الخمول و التقافل و الغفله بل المقصود الحذر عن التعاون مع دعاه الفتنه و شد ازرهم فی مقاصدهم الفاسده و محق الحق، سواء کان الفتنه لغرض سیاسی کما مثل، او لغیره کما فی فتنه خلق القرآن فی ایام المامون، و سواء کانت لتخاصم بین ضالین کما ذکر، او تخاصم الحق و الباطل کفتنه السقیفه و الجمل و الصفین. فالمقصود الحذر من اعانه المفتنین، و تایید اغراض المبطلین و امر (علیه السلام) بالتمسک بالحق فی کل حین علی المسلمین، و لا عزله فی الاسلام و لا خمول للمسلم، بل یجب علیه القیام، کما قال عز من قائل (46: السباء) قل انما اعظکم بواحده ان تقوموا لله مثنی و فرادی، و لا مندوحه عن الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، بل یجب الکفاح عن الحق بما تیسر فی کل زمان و مکان.
الترجمه: در هنگام فتنه و آشوب چون شتر دو ساله بااش که نه بار کشد، و نه شیر دهد.
در فتنه چنان باش که بارت ننهند*** وز دست و زبانت استعانت نبرند
زین آتش تند در حذر باش و بهوش***تا مدعیان رند جانت نخرند
شوشتری
مغنیه
اللبون من الابل و الشاء هی ذات اللبن قل او کثر. و ابن اللبون فصیل الناقه قبل ان یقوی ظهره للرکوب، او یصلح ضرعها للحلیب، و ظهر بالرفع اسم (لا) العامله عمل لیس علی مذهب الحجازیین، و خبرها محذوف، و التقدیر لا ظهر صالحا للرکوب، و لا ضرع صالحا للحلیب، و الفعل المضارع هنا منصوب بان مضمره بعد الفاء لوقوعها بعد بالنفی المحض مثل ما اعرف دارک فازورک ای کی ازورک. و المراد بالفتنه هنا الباطل، و المعنی اذا رایت باطلا فلا تدخل فیه، و احذر من اهله ان یخدعوک و یستغلوک فی اغراضهم و ماربهم.. و سکت الامام فی حکمته هذه عن الحق و اهله، و لیس معنی سکوته عنه و عنهم انه ینهی عن الدخول فی شان المحقین و مناصرتهم، و انه یساوی بینهم و بین المبطلین.. کلا، و الف کلا، لان مثل هذا الکلام یقتصر فیه علی دلاله المنطوق دون المفهوم.. هذا، الی ان کلمات الامام و وصایاه بنصره الحق و اهله تجاوزت حد الاحصاء، من ذلک قوله لولدیه الحسن و الحسین: (کونا للظالم خصما، و للمظلوم عونا). کما جاء فی الرساله 46، و ذمه للذین لم یحاربوا معه الناکثین بانهم لم ینصروا الحق، و لم یخذلوا الباطل. و خفی المعنی المراد من هذه الحکمه علی کثیر من الشارحین، و خبطوا فیه، و فهموا منه ان الامام امرنا بان نسکت ایام الفتنه، و نعتزل اذا راینا باطلا یتبعه قوم و یعارضه آخرون، حتی ان بعض الشارحین قال: (اراد الامام ان یکون الانسان ایام الفتنه ضعیفا غیر مستکثر من المال)!. و لا اعرف السبب الموجب لحشر المال هنا! و حاشا لله و للامام الذی اوقف نفسه للحق، و ضحی بها فی سبیله ان یامر بالفرار من جهاد الباطل و الفساد. و بعد، فکلنا نحن- ابناه الهیئه العلمیه الدینیه- نحفظ هذه الحکمه عن ظهر قلب تماما کما نحفظ سوره الاخلاص، و نرویها و نوصی بها، و لکن ما لها فی اعمالنا او اعمال معظمنا من نصیب.. فهذا یوید زعیما طاغیه و یقول: ارید ان اعیش، و ذاک یوق عریضه مسمومه ملغومه ارضاه لشهوه رئیس او متزعم، و آخر یزیف و یحرف بوحی الشرکات و مکاتب الاستخبارات، و رابع امعه یستجیب لکل ناعق و شاهق.. و هنا یکمن السر فی اننا نسیر من ضعف الی ضعف، و یکثر فینا اهل الجهل و الدجل.
عبده
فی الفتنه کابن اللبون: ابن اللبون بفتح اللام و ضم الباء ابن الناقه اذا استکمل سنتین لا له ظهر قوی فیرکبونه و لا له ضرع فیحلبونه یرید تجنب الظالمین فی الفتنه لا ینتفعوا بک
جعفری
فیض الاسلام
امام علیه السلام (درباره رفتار با فتنه جویان) فرموده است: در زمان فتنه و تباهکاری مانند ابن اللبون (بچه شتر نر که دو سالش تمام شده و مادرش بچه ای را که پس از آن زائیده شیر می دهد) باش که نه پشت (توانائی) دارد تا بر آن سوار شوند، و نه پستانی که از آن شیر دوشند (هنگام فتنه و تباهکاری طوری رفتار کن که فتنه جویان در جان و مال تو طمع نکنند ولی این وقتی است که جنگ و زد و خورد بین دو رئیس و پیشوای گمراه و گمراه کننده باشد مانند فتنه عبدالملک و ابن زبیر و فتنه حجاج ابن اشعث، و اما هنگامی که یکی از آنها بر حق و دیگری بر باطل بود فتنه نیست مانند جنگ جمل و صفین که واجب است همراهی صاحب حق و بذل جان و مال در راه او).
زمانی
ابن ابی الحدید در توضیح مطلب بالا می نویسد: (آشوب، جنگی است که میان دو ریاستمدار واقع شود، هر دو گمراه اند ومردم را بسوی گمراهی می کشانند مانند آشوب عبدالملک و ابن زبیر آشوب مروان و ضحاک، آشوب ابن اشعث و حجاج اما آنگاه که یکی از دو ریاستمدار ذیحق باشد و اختلافشان بالا گیرد، مانند جنگ جمل و صفین (که یک طرف امام علی (علیه السلام) بود و طرف دیگر معاویه) آشوب نیست، بلکه واجب است در کنار طرفدار حق ایستاد و برای پیروزی حق و سربلندی دین جانفشانی کرد.) به مطلب ابن ابی الحدید باید این موضوع را اضافه کرد که تا آنجا که انسان می تواند لازم است اختلاف دو رئیس را حل کند ولی آنگاه که نتوانست اختلاف را بر طرف گرداند باید از حق طرفداری نماید.
سید محمد شیرازی
قال علیه السلام: (کن من الفتنه ابن اللبون) هو ابن الناقه اذ استکمل سنتین، و لبون کفعول وصف لامه (لا ظهر) له قوی یتحمل (فیرکب) فیکون قابلا لرکوب الناس (و لا) له (ضرع) و لبن (فیحلب) ای یحلبونه الناس، و المراد تجنب الفتنه، حتی لا ینتفع اهل الفتنه به، لا بنفسه، و لا بماله و ما یتعلق به.
موسوی
اللغه: الفتنه: اختلاف الناس فی الاراء و ما یقع بینهم من القتال بحیث لا یعرف وجه الحق. ابن اللبون: ولد الناقه اذا استکمل اسنه الثانیه و دخل فی الثالثه. الظهر: خلاف البطن، الرکاب التی تحمل الاثقال. الضرع: کالثدی للانسان و هو لکل ذات ظلف او خف. الشرح: الفتنه هی النزاع و القتال بین فئیتن ضل الحق بینهما و لم یعرف این مستقره فالانسان فی مثل ذلک یجتنب کلا الطائفتین المتنازعتین و لا یخوض مع واحده منهما لان طریق الحق لم یعرف مع ایهما فربما ساعد بنفسه او بموقفه او بماله من لا یستحق المساعده فیقع فی معصیه تاتی علی حسناته و من هنا نبه الامام و حذر و جعل المسلم کابن اللبون و هو ولد الناقه الذی لا یستفاد من ظهره فلا یرکب و لا یصلح للحمل کما انه لیس بذات لبن کی یستفاد من حلیبه. اما اذا کان الحق واضح المعالم فلابد من الوقوف الی جانبه و القتال معه ضد الباطل فان ذلک من مقتضی الایمان و ضروریات الاسلام.
طالقانی
مکارم
امام علیه السلام در این حکمت پرمعنا می فرماید:«در فتنه ها همچون شتر کم سن و سال باش؛نه پشت او قوی شده که سوارش شوند نه پستانی دارد که بدوشند»؛ (قَالَ علیه السلام:کُنْ فِی الْفِتْنَهِ کَابْنِ اللَّبُونِ،لَا ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ،وَ لَا ضَرْعٌ فَیُحْلَبَ) .
برای روشن شدن محتوای این کلام بسیار پرمعنا لازم است قبلاً دو واژه «فتنه»و«ابن لبون»تفسیر شود:
فتنه،از ماده«فتن»(بر وزن متن) در اصل به معنای قرار دادن طلا در کوره است تا خالص از ناخالص جدا شود سپس به معنای هرگونه آزمایش و امتحان و بلا و عذاب و حتی شرک و بت پرستی و آشوب های اجتماعی آمده است و در اینجا منظور همان آشوب های اجتماعی است.
لبون،به شتری گفته می شود که به جهت زائیدن مکرر پیوسته در پستانش شیر است (لبون به معنای شیر دار است از ماده لبن) و ابن لبون به بچه چنین شتری گفته می شود که دو سال آن تمام شده و وارد سال سوم شده است؛نه قوت و قدرت چندانی دارد که بتوان بر پشت او سوار شد و نه پستان پر شیری (زیرا هم کم سن و سال است و هم نر) و به این ترتیب هیچ گونه استفاده ای از آن در آن سن و سال نمی توان کرد.
از اینجا روشن می شود که هدف امام این است که انسان به هنگام شورش های اهل باطل و فتنه های ناشی از خصومت آنها با یکدیگر نباید آلت دست این و آن شود؛باید خود را دور نگه دارد و به هیچ یک از دو طرف که هر دو اهل باطل اند کمک نکند.
در این گونه موارد معمولاً هر کدام از طرفین به سراغ افراد بانفوذ و باشخصیت می آیند تا از نفوذ و قدرت آنها برای کوبیدن حریف استفاده کنند.
در این هنگام باید این افراد بلکه تمام افراد،خواه ضعیف باشند یا قوی نهایت مراقبت را به خرج دهند که در دام فتنه گران و غوغاسالاران نیفتند مبادا دین و یا دنیای آنها آسیب ببیند و همان گونه که در بالا آمد در بعضی از روایات جمله
«و لا وَبَر فَیُسْلَب» نیز به آن افزوده شده است یعنی شتر دو ساله پشمی هم ندارد که آن را بچینند و از آن استفاده کنند.
نمونه این فتنه ها در صدر اسلام و قرون نخستین فراوان بود که امامان اهل بیت و یارانشان همواره از آن کناره گیری می کردند حتی داستان قیام ابو مسلم بر ضد بنی امیه گرچه در ظاهر برای کوبیدن باطلی بود ولی در باطن برای تبدیل باطلی به باطل دیگر و حکومت بنی عباس به جای بنی امیه بود.به همین دلیل هنگامی که ابو مسلم به وسیله نامه ای پیشنهاد حکومت و خلافت را به امام صادق علیه السلام کرد امام آن را نپذیرفت زیرا می دانست در پشت پرده این قیام چه اشخاصی کمین کرده اند و به تعبیر دیگر امام می دانست این یک فتنه است که دو گروه باطل به جان هم افتاده اند و نباید به هیچ کدام امتیازی داد.
روایاتی که از ائمه هدی علیهم السلام درباره فضیلت عزلت و گوشه گیری به ما رسیده است غالباً ناظر به این گونه شرایط است.
از جمله امام امیرالمؤمنین علیه السلام طبق آنچه در غررالحکم آمده می فرماید:
«الْعُزْلَهُ أَفْضَلُ شِیَمِ الْأَکْیَاسِ؛ گوشه گیری برترین خصلت افراد باهوش و زیرک است». ( .غررالحکم،ص 318،ح 7350.)و در حدیث دیگری از آن حضرت می خوانیم:
«سَلَامَهُ الدِّینِ فِی إعْتِزَالِ النَاسِ؛ سلامت دین انسان درکناره گیری از مردم است». ( .همان،ص 319،ح 7365.)
در حدیث گویا و روشنی از امام صادق علیه السلام می خوانیم هنگامی از آن حضرت سؤال کردند:چرا گوشه گیری را انتخاب کرده اید؟ فرمود:
«فَسَدَ الزَّمَانُ وَتَغَیَّرَ الْإِخْوَانُ فَرَأَیْتُ الاِنْفِرَادَ أَسْکَنَ لِلْفُؤَاد؛ زمانه فاسد شده و برادران تغییر روش داده اند به همین دلیل،آرامش دل را در تنهایی یافتم». ( .میزان الحکمه،ج 8،ماده عزلت،ح 12911.)
قرآن مجید نیز اشاراتی به این معنا دارد از جمله درباره حضرت ابراهیم می خوانیم که او گروه بت پرستان را مخاطب قرار داد و گفت: «وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی»؛ از شما و آنچه غیر از خدا می خوانید و می پرستید کناره گیری می کنم و (تنها) پروردگارم را می خوانم». ( .مریم،آیه 48.)
در داستان اصحاب کهف نیز در آیه 16 سوره«کهف»اشاره به گوشه گیری آنها از گروه فاسد و مفسد شده است.
از آنچه گفته شد به خوبی روشن می شود که هرگز منظور امام علیه السلام این نبوده است که اگر گروهی باطل بر ضد مؤمنان و طرفداران حق برخیزند نباید به حمایت مؤمنان حق جو برخاست؛این سخن بر خلاف صریح قرآن است که می فرماید: ««فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ»؛ اگر گروهی از مسلمانان بر گروه دیگری ظلم و ستم روا داشتند (و اصلاح در میان آن دو از طریق مسالمت آمیز امکان پذیر نشد) با جمعیت ستمگر پیکار کنید تا به سوی حق باز گردند». ( .حجرات،آیه 9.)
ممکن است تفاوت بین جمله «لا ظَهْرٌ فَیُرْکَبُ» و جمله «وَ لا ضَرْعٌ فَیُحْلَبُ» در این باشد که نه کمک های مستقیم به فتنه جویان کن (مانند سواری دادن مرکب) که خودش وارد معرکه شود و نه کمک های غیر مستقیم مانند کمک های مادی به این گروه ها کردن رواست شبیه شیر دادن برای تغذیه افراد.
همان گونه که در سند این حکمت اشاره شد این کلام امیرمؤمنان علی علیه السلام بخشی از وصیت طولانی است که امام امیر مؤمنان علی علیه السلام به فرزند گرامی اش امام حسن مجتبی علیه السلام فرموده است که قسمتی از آغاز آن را برای مزید فایده در اینجا می آوریم.فرمود:
«کَیْفَ وَ أَنِّی بِکَ یَا بُنَیَّ إِذَا صِرْتَ فِی قَوْمٍ صَبِیُّهُمْ غَاوٍ وَ شَابُّهُمْ فَاتِکٌ وَ شَیْخُهُمْ لَا یَأْمُرُ بِمَعْرُوفٍ وَ لَا یَنْهَی عَنْ مُنْکَرٍ وَ عَالِمُهُمْ خَبٌّ مَوَّاهٌ مُسْتَحْوِذٌ عَلَیْهِ هَوَاهُ مُتَمَسِّکٌ بِعَاجِلِ دُنْیَاهُ أَشَدُّهُمْ عَلَیْکَ إِقْبَالًا یَرْصُدُکَ بِالْغَوَائِلِ وَ یَطْلُبُ الْحِیلَهَ بِالتَّمَنِّی وَ یَطْلُبُ الدُّنْیَا بِالْاِجْتِهَادِ خَوْفُهُمْ آجِلٌ وَ رَجَاؤُهُمْ عَاجِلٌ لَا یَهَابُونَ إِلَّا مَنْ یَخَافُونَ لِسَانَهُ وَ لَا یُکْرِمُونَ إِلَّا مَنْ یَرْجُونَ نَوَالَهُ دِینُهُمُ الرِّبَا کُلُّ حَقٍّ عِنْدَهُمْ مَهْجُورٌ یُحِبُّونَ مَنْ غَشَّهُمْ وَ یَمَلُّونَ مَنْ دَاهَنَهُمْ قُلُوبُهُمْ خَاوِیَهٌ لَا یَسْمَعُونَ دُعَاءً وَ لَا یُجِیبُونَ سَائِلاً قَدِ اسْتَوْلَتْ عَلَیْهِمْ سَکْرَهُ الْغَفْلَهِ إِنْ تَرَکْتَهُمْ لَمْ یَتْرُکُوکَ وَ إِنْ تَابَعْتَهُمْ اغْتَالُوکَ إِخْوَانُ الظَّاهِرِ وَ أَعْدَاءُ السَّرَائِرِ یَتَصَاحَبُونَ عَلَی غَیْرِ تَقْوَی فَإِذَا افْتَرَقُوا ذَمَّ بَعْضُهُمْ بَعْضاً تَمُوتُ فِیهِمُ السُّنَنُ وَ تَحْیَا فِیهِمُ الْبِدَعُ فَأَحْمَقُ النَّاسِ مَنْ أَسِفَ عَلَی فَقْدِهِمْ أَوْ سُرَّ بِکَثْرَتِهِمْ فَکُنْ عِنْدَ ذَلِکَ یَا بُنَیَّ کَابْنِ اللَّبُونِ لَا ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ وَ لَا وَبَرٌ فَیُسْلَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَیُحْلَب؛ فرزندم چگونه خواهی بود هنگامی که در میان قومی گرفتار شوی که کودک آنها گمراه و جوانشان هواپرست و پیرانشان امر به معروف و نهی از منکر نمی کنند،عالم آنها حیله گر فریبکاری است که هوای نفس بر او چیره شده و به دنیای زودگذر چسبیده و از همه بیشتر (ظاهرا) به تو روی می آورد و در انتظار حوادث دردناکی برای توست و با آرزوها چاره جویی می کند و دنیا را با تمام قدرت می طلبد.
(مردم آن زمان) ترسشان از نظر دور و امیدشان نزدیک است (به عذاب های آخرت بی اعتنا و به مواهب دنیا شدیداً علاقه مند هستند) تنها از کسی حساب می برند که از زبانش می ترسند و اکرام نمی کنند مگر کسی را که امید بخششی از او دارند.دینشان ربا و هر حقی نزد آنها به فراموشی سپرده شده،افراد فریبکار را دوست دارند و سراغ کسانی می روند که از همه بیشتر چاپلوسی کنند.
دل های آنها خالی (از یاد خدا) است،سخن حقی را نمی شنوند و به درخواست سائلی پاسخ نمی گویند،مستی غفلت بر آنها غالب شده،اگر آنها را رها کنی دست از تو بر نمی دارند و اگر از آنها پیروی کنی فریبت می دهند،در ظاهر برادرند و در باطن دشمن،رفاقت آنها با یکدیگر بر اساس بی تقوایی است و هنگامی که از هم جدا شوند یکدیگر را نکوهش می کنند،سنت های الهی در میان آنها می میرد و بدعت ها زنده می شود نادان ترین مردان کسی است که از فقدان آنها متاثر شود یا از کثرت آنها خوشحال.فرزندم در چنین شرایطی که (آتش فتنه ها شعله ور است) همچون شتر کم سن و سال باش نه پشتی دارد که سوار شوند و نه پشمی که بچینند و نه پستانی که بدوشند.... (.بحار الانوار،ج 74،ص 234،ح 3.)
انگلیسی
Imam Ali ibn Abū Tālib said the following: “During sedition (civil disturbance), be like an adolescent camel that has neither a back strong enough to ride nor udders to milk.”
“Labūn” [which exists in the original Arabic text] means a “milch camel” and "ibnul-labūn” means its two-year old young. In this age, the young is neither suitable for riding nor does it have udders which can be milked. It is called “ibnullabūn” because during this two years period, its mother bears other young ones, and it begins yielding milk again.
The idea is that during a civil disturbance or trouble, a man should behave in such a manner that he may be regarded of no consequence and is thus ignored. No need should be felt for his participation in either contending party. This is so because during mischief making, only dissociation can save one from being targeted. Of course, when the clash is between right and wrong, it is not permissible to keep aloof, nor can it be called civil disturbance. But on such occasions, it is obligatory to rise up to support what is right and suppress what is wrong. For example, during the battles of Jamal and Siffin, it was obligatory to support what is right and to fight against wrongdoing.
حکمت2: در نکوهش طمع و آز و اظهار گرفتاری و تنگدستی و بی اندیشه سخن گفتن
اشاره
صوت
وَ قَالَ علیه السلام أَزرَی بِنَفسِهِ مَنِ استَشعَرَ الطّمَعَ وَ رضَیِ َ بِالذّلّ مَن کَشَفَ عَن ضُرّهِ وَ هَانَت عَلَیهِ نَفسُهُ مَن أَمّرَ عَلَیهَا لِسَانَهُ.
ترجمه ها
دشتی
و درود خدا بر او، فرمود: آن که جان را با طمع ورزی بپوشاند خود را پست کرده ، و آن که راز سختی های خود را آشکار سازد خود را خوار کرده ، و آن که زبان را بر خود حاکم کند خود را بی ارزش کرده است .
شهیدی
آن که طمع را شعار خود گرداند خود را خرد نمایاند ، و آن که راز سختی خویش بر هر کس گشود، خویشتن را خوار نمود. و آن که زبانش را بر خود فرمانروا ساخت خود را از بها بینداخت.
اردبیلی
حقیر داشت نفس خود را کسی که شعار خود ساخت طمع را و راضی شد به خواری کسی که پرده برداشت از بدی حال خود یعنی پریشانی خود را بمردمان ظاهر ساخت و خوار شد برو نفس او کسی که امیر ساخت بر خود زبان خود را چه زبان زبان مرد است.
آیتی
و فرمود (علیه السلام): آنکه طمع را شعار خود سازد، خود را خوار ساخته و هر که پریشانحالی خویش با دیگران در میان نهد، تن به ذلت داده است و کسی که زبانش بر او فرمان راند، بی ارج شود.
انصاریان
و آن حضرت فرمود:آن که طمع را شعار خود نمود نفسش را خوار ساخت ، و کسی که سختی خود را فاش کرد راضی به پستی شد ،و آدمی که زبانش را بر خود امارت داد بی مقدار گشت .
شرح ها
راوندی
ثم قال: من بالغ فی کونه طامعا تهاون بنفسه. و استشعر الطمع: ای جعله شاملا لقلبه و صدره بمکان الشعار من الثیاب بالجسد، یقال: استشعر فلان خوفا ای اضمره، و یقال: ازریت به اذا قصرت به. و الازراء: التهاون بالشی ء. و الضر: سوء الحال و الهزال و الضر ضد النفع.
کیدری
ای من جعل الطمع شاملا له بمنزله الشعار، فقد حقر نفسه و قد قیل العبد حر ما قنع، و الحر عبد ما طمع. و رضی بالذل من کشف عن ضره. الضر سوء الحال، و الفقر، و الفقیر حقیر فی اعین ابناء الدنیا. قوله و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه. ذلک، لان الطبع یمیل الی التکلم بما یتاذی به الناس فمن انقاد للسانه قد تعرض لهوانه لانه یطرق علی نفسه بسفاهه سفاهه غیره، ثم ان کثره الکلام یذهب بمهابه المرء، و فی الخبر من کثر کلامه کثر سقطه، و فی الصمت حکم و قلیل فاعله و قد قال الشاعر: الصمت زین و السکوت سلامه فاذا نطقت فلا تکن مکثارا ما ان ندمت علی سکوت مره و لقد ندمت علی الکلام مرارا ثم الصمت و ان کان محمودا فانه یحسن (موضعه، و السکوت) حیث یجب الکلام، کالکلام حیث یجب السکوت فحری بالعاقل ان یکون لسانه منقادا له، و لا یکون هو منقادا للسان فیعد لکل مقام مقالا و لکل داء دواء.
ابن میثم
بیست و یک سخن از سخنان مربوط به ادب و ترغیب بر مکارم اخلاق به شرح زیر: (خود را خوار کرد آن که طمع را پیشه ساخت. تن به ذلت داد، هر که گرفتاری خود را ابراز کرد. در نزد خود بی ارزش است آن که زبانش را فرمانروای خود ساخته است. اول- خود را خوار کرد، آن که طمع را پیشه ساخت. این سخن جهت برحذر ساختن از طمع است که مخالف فضیلت قناعت می باشد، با یادآوری پیامدهای طمع، از قبیل خوار ساختن و پست کردن خود. توضیح آن که چشم طمع داشتن به مال دیگران، باعث نیازمندی بدیشان و کرنش در برابر آنهاست، و این خود انگیزه ی پستی در نظر آنان، و افتادن از چشم آنهاست. صفت استشعار را استعاره برای پیوستگی و مباشرت طمع، نسبت به قلب آدمی همانند لباس زیر که مباشر و پیوسته به جسم است. دوم- تن به ذلت داد، آن که گرفتاری خود را ابراز کرد. و این سخن نیز، به منظور برحذر داشتن انسان از شکایت بردن از تهی دستی و گرفتاری اش به نزد مردم است، به وسیله ی یادآوری تن در دادن به ذلت و خواری که در پی دارد. سوم- در نزد خود بی ارزش است، آن که زبانش را فرمانروای خود ساخته است. این سخن دورکننده ی انسان از پرحرفی بدون فکر و مراجعه به عقل است، چون این عمل دلیل بر پستی و بی ارزشی انسان در نزد خویشتن است، اما در دنیا پرحرفی گاهی باعث نابودی می شود، و به همین اشاره دارد سخن شاعر که می گوید: احفظ لسانک ایها الانسان لا یلدغنک انه ثعبان کم فی المقایر من قتیل لسانه کانت تهاب لقاءه الاقران و اما در آخرت، به دلیل حدیث نبوی: (آیا چیزی جز محصول زبان مردم، باعث به رو درافتادن آنان در آتش دوزخ است). و هیچ ذلتی برای انسان بالاتر از هلاکت وی نیست. واژه ی تامیر (فرمانروا ساختن)، را استعاره آورده است برای مسلط کردن زبان آدمی، بر آنچه باعث آزار روح است، بدون توجه به آنها، چنان که گویی مجبور به گفتن آنها شده است.
ابی الحدید
وَ قَالَ علیه السلام أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهَا لِسَانَهُ .
هذه ثلاثه فصول الفصل الأول فی الطمع قوله علیه السلام أزری بنفسه أی قصر بها من استشعر الطمع أی جعله شعاره أی لازمه.
و فی الحدیث المرفوع أن الصفا الزلزال الذی لا تثبت علیه أقدام العلماء الطمع.
و فی الحدیث أنه قال للأنصار إنکم لتکثرون عند الفزع و تقلون عند الطمع. أی عند طمع الرزق.
و کان یقال أکثر مصارع الألباب تحت ظلال الطمع.
و قال بعضهم العبید ثلاثه عبد رق و عبد شهوه و عبد طمع.
و سئل رسول الله صلی الله علیه و آله عن الغنی فقال الیأس عما فی أیدی الناس و من مشی منکم إلی طمع الدنیا فلیمش رویدا .
و قال أبو الأسود البس عدوک فی رفق و فی دعه
قال عمر ما الخمر صرفا بأذهب لعقول الرجال من الطمع
و فی الحدیث المرفوع الطمع الفقر الحاضر.
قال الشاعر رأیت مخیله فطمعت فیها و فی الطمع المذله للرقاب .
الفصل الثانی فی الشکوی قال علیه السلام من کشف للناس ضره أی شکا إلیهم بؤسه و فقره فقد رضی بالذل .
کان یقال لا تشکون إلی أحد فإنه إن کان عدوا سره و إن کان صدیقا ساءه و لیست مسره العدو و لا مساءه الصدیق بمحموده.
سمع الأحنف رجلا یقول لم أنم اللیله من وجع ضرسی فجعل یکثر فقال یا هذا لم تکثر فو الله لقد ذهبت عینی منذ ثلاثین سنه فما شکوت ذلک إلی أحد و لا أعلمت بها أحدا .
الفصل الثالث فی حفظ اللسان قد تقدم لنا قول شاف فی ذلک و کان یقال حفظ اللسان راحه الإنسان و کان یقال رب کلمه سفکت دما و أورثت ندما.
و فی الأمثال العامیه قال اللسان للرأس کیف أنت قال بخیر لو ترکتنی.
و فی وصیه المهلب لولده یا بنی تباذلوا تحابوا فإن بنی الأعیان یختلفون فکیف ببنی العلات إن البر ینسأ فی الأجل و یزید فی العدد و إن القطیعه تورث القله و تعقب النار بعد الذله اتقوا زله اللسان فإن الرجل تزل رجله فینتعش و یزل لسانه فیهلک و علیکم فی الحرب بالمکیده فإنها أبلغ من النجده و إن القتال إذا وقع وقع القضاء فإن ظفر الرجل ذو الکید و الحزم سعد و إن ظفر به لم یقولوا فرط.
و قال الشاعر فی هذا المعنی یموت الفتی من عثره بلسانه و لیس یموت المرء من عثره الرجل
کاشانی
و فرموده است آن عالی حضرت بیست و یک کلمه را در بیان آداب مردم بر مکارم اخلاق. کلمه اولی این است که: (ازری بنفسه من استشعر الطمع) حقیر داشت و پست گردانید نفس خود را کسی که شعار خود ساخت طمع را یعنی آن را ملاصق و ملازم نفس خود گردانید همچو شعار که جامعه ای است که ملاصق و مماس بدن است. و جای دیگر می فرماید که: الطامع فی وثاق الذل و نعم ما قیل العبد حر ما منع و الحر عبد ما طمع شعر: مرد طامع دارد اندر خانه خواری مقام از طمع خیزد مذلت و از قناعت احترام کلمه دوم: (و رضی بالذل من کشف عن ضره) راضی شد به مذلت و خواری کسی که برداشت پرده را از بدی حال خود یعنی ظاهر ساخت به مردمان پریشانی و تنگی معیشت خود را پس باید که فقیر، ننماید خود را در نظر مردمان، حقیر کلمه سوم: (و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه) ذلیل و خوار شد بر او نفس او کسی که امیر ساخت بر نفس خود زبان خود را یعنی کسی که زبان خود را محافظت ننمود و قادر نشد بر ضبط آن به مرتبه ای که بی تامل و تفکر آنچه مشتهی طبع او بود بر زبان راند و قدر و منزلت او نزد مردمان باقی نماند و بسا که از جانب ایشان ایذاء به او برسد همچنانکه از جانب او ایذاء به ایشان رسید. پس معلوم شد که در اکثر زمان، زبان زیان مرد است در هر دو جهان و گاه است که موجب قتل او می شود در زمان زبان سرخ سر سبز می دهد بر باد خموش باش که سر در سر زبان نکنی و کلمه (راحه الانسان فی حفظ اللسان) اشاره بدین معنی است. و ما احسن ما قال: ناصر زیان تو همگی از زبان بود یکی نقطه بر زبان چو فزائی زیان بود.
آملی
قزوینی
خوار و حقیر ساخت نفس خود را و معیوب نمود هر که طمع را شعار خویش کرد و شعار جامه ایست که ملاصق تن آدمی است و راضی شد به مذلت و هوان هر که پرده برداشت از روی ضرر و سختی خویش (و قیل فی حکمه الشعر) گر ترا از زمانه رنج رسد مکن آن رنج پیش هر کس یاد کان شکایت ترا نگیرد دست دوست غمگین کنی و دشمن شاد و خوار و بی مقدار گشت بر او نفس او آنکس که امیر ساخت بر نفس خود زبان خود را. یعنی چون کسی زبان را بر خود امیر گرداند، و بند تحفظ از او بردارد او را در دین و دنیا هلاک گرداند پس چه خوار باشد آن نفس پیش صاحبش که او را در کار زبان فدای سخن کند. گهی که مرکب تقریر تازیانه کنی سخن بصرفه کن ای دوست تا زیان نکنی زبان سرخ سر سبز می دهد بر باد بهوش باش که شر در سر زبان نکنی (و قیل: راحه الانسان فی حفظ اللسان) گفته اند زیان زبان از همه اعضا بیشتر باشد، و همین بس است در اثبات این مدعی که به یک کلمه شخص مرتد و کافر گردد.
لاهیجی
و قال علیه السلام: «ازری بنفسه من استشعر الطمع» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه السلام که خوار ساخت نفس خود را کسی که شعار و لازم خود ساخت طمع کردن را.
«و رضی بالذل من کشف عن ضره» یعنی و راضی شد به مذلت و خواری، کسی که آشکار کرد در نزد کسی احتیاج و فقر خود را.
«و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه» یعنی خفت داد بر او نفس او کسی که امیر گرداند و مسلط ساخت بر نفس خود زبان خود را.
خویی
اللغه: فی الصحاح یقال (ارزیت به) اذا قصرت به و ازریته ای حقرته و (استشعر) فلان خوفا ای اضمره (طمع) فیه طمعا و طماعیه مخفف فهو طمع (الضر) بالضم الهزال و سوء الحال و الاعراب: ازری بنفسه الباء للتعدیه یتضمین ازری معنی قصر کما فسره فی الصحاح. المعنی: (الطمع) توقع ما لا یستحق او ما لیس بحق فقد یکون مباحا کطمع الجائزه من الامراء و الهبه من الاغنیا، و قد یکون امرا محرما کالطمع فیما لا یحل له من مال او جمال، و هو مذموم و ممنوع اخلاقا و هو من الصفات العامه قلما یخلو عنه انسان الا من ارتاض نفسه و ازال اصل هذه الصفه الذمیمه عن نفسه، فانه من لهبات الشهوه الکامنه فی الطبائع الانسانیه. و قد اشتهر اشعب احد التابعین بهذه الصفه و نسب الیه مطامع عجیبه الی حد السخف و السفه. فمنها: انه اجتمع علیه الصبیان یوذونه فاراد تفریقهم و طردهم، فاشار الیهم الی بیت انه یقسم فیه الحلوی، فشرعوا یرکضون نحوه، و رکض معهم فقیل له فی ذلک فاجاب انه ربما یکون صادقا. و منها: انه اذا مشی تحت السماء یبسط طرف ردائه، فسئل عن ذلک فقال: عسی ان یبیض طائر الهواء فیقع بیضته فی طرفی. فالطمع بما فی ایدی الناس یستلزم الخضوع لهم و یجر الهوان و سقوط المنزله عندهم و عند الله، و قد ورد فی ذم الطمع اخبار و احادیث کثیره. ورد فی الشرح المعتزلی: (و فی الحدیث المرفوع ان الصفا الزلزال الذی لا تثبت علیه اقدام العلماء الطمع) و قد اشتهر انه عز قنع و ذل من طمع و فی الکافی عن ابی جعفر (علیه السلام): بئس العبد عبد له طمع یقوده، و بئس العبد عبد له رغبه تذله (کشف الضر) للناس شکوی من الله الی عباده و هو خلاف رسم العبودیه و هتک ستر الربوبیه، و قد ورد فیه ذم کثیر. سمع الاحنف رجلا یقول: لم انم اللیله من وجع ضرسی، فجعل یکثر فقال: یا هذا لم تکثر فو الله ذهبت عینی منذ ثلاث سنین فما شکوت ذلک الی احد و لا اعلمت بها احدا، و هو مع ذلک یوجب تنفیر الناس و مذله عندهم. و اما حفظ اللسان و التسلط علیه فمما حث علیه فی غیر واحد من الاخبار و کان یقال: رب کلمه سفکت دما و اورثت ندما، و فی الحدیث ان لسان ابن آدم یشرف صبیحه کل یوم علی اعضائه و یقول لهم: کیف انتم؟ فقالوا: بخیر ان ترکتنا و فی شرح ابن میثم:
احفظ لسانک ایها الانسان ***لا یلد غنک انه ثعبان
کم فی المقابر من قتیل لسانه ***کانت تهاب لقاءه الاقران.
الترجمه: هر که طمع در دل آرد خود را پست دارد- و هر که پرده از سختی و تنگدستی خویش برگیرد خود را بخواری بسپارد- و هر که بگستاخی زبان خود سر نهد خویش را بزبونی دهد-
شوشتری
(الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) اقول: قال (علیه السلام) هذا الکلام مع زیادات، للاشتر. ففی (تحف العقول لابن ابی شعبه الحلبی) قال (علیه السلام) للاشتر: یا مالک احفظ عنی هذا الکلام وعه، یا مالک بخس مروته من ضعف یقینه، و ازری بنفسه من استشعر الطمع. و رضی الذل من کشف ضره، و هانت علیه نفسه من اطلع علی سره، و اهلکها من امر علیه لسانه. (ازری بنفسه) ای: تهاون بها. (من استشعر الطمع) ای: جعله شعارا له. (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) فی (الکافی) عن ابی جعفر (علیه السلام): بئس العبد عبد له طمع یقوده، و بئس العبد عبد له رغبه تذله. و عن السجاد (علیه السلام): رایت الخیر کله قد اجتمع فی قطع الطمع عما فی ایدی الناس. و فی (الاغانی): لما و لی خالد بن عتاب الریاحی اصبهان خرج الیه اعشی همدان- و کان صدیقه بالکوفه- فلم یجد عنده ما یحب، فقال یهجوه: و ما کنت ممن الجاته خصاصه الیک و لا ممن تغر المواعد و لکنها الاطماع و هی مذله دنت بی و انت النازح المتباعد فی (الحلیه): مر فتح الموصلی بصبیین مع احدهما کسره علیها عسل و مع الاخر کسره علیها کامخ، فقال للذی علی خبزه العسل: اطعمنی من خبزک. قال: ان کنت کلبا لی. قال: نعم. فاطعمه و جعل فی فمه خیطا و جعل یقوده، فقال فتح: لو رضیت بخبزک ما کنت کلبا. لهذا قال الشاعر: کلفنی حبی للدراهم و قله البقوی علی المغارم خدمه من لست له بخادم و لبعضهم: ان الجدیدین فی طول اختلافهما لا یفسدان و لکن یفسد الناس لا یطمعا طمعا یدنی الی طبع ان المطامع فقر و الغنی الیاس للناس مال و لی مالان ما لهما اذا تحارس اهل المال حراس مالی الرضا بالذی اصبحت املکه و مالی الیاس مما یملک الناس (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) (و رضی بالذل من کشف عن ضره) قال ابن ابی الحدید: سمع الاحنف رجلا یقول: لم انم اللیله من وجع ضرسی- و جعل یکثر- فقال: یا هذا لم تکثر؟ فو الله لقد ذهبت عینی منذ ثلاثین سنه فما شکوت ذلک الی احد و لا اعلمت بها احدا. (و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه) فی (الاغانی): مر مروان بن ابی حفصه برجل من تیم اللات بن ثعلبه یعرف بالجنی، فقال له مروان: زعموا انک تقول الشعر. فقال له: ان شئت عرفتک ذلک. فقال له مروان: ما انت و الشعر؟! ما اری من طریقک و لا مذهبک و لا تقوله. فقال له الجنی: اجلس و اسمع. فجلس، فقال له الجنی یهجوه: ثوی اللوم فی العجلان یوما و لیله و فی دار مروان ثوی آخر الدهر غدا اللوم یبغی مطرحا لرحاله فنقب فی بر البلاد و فی البحر فلما اتی مروان خیم عنده و قال رضینا بالمقام الی الحشر و لیس لمروان علی العرس غیره و لکن مروانا یغار علی القدر فقال له مروان: ناشدتک الله الا کففت، فانت اشعر الناس. فحلف الجنی بالطلاق ثلاثا انه لا یکف حتی یصیر الیه بنفر من روساء اهل الیمامه ثم یقول بحضرتهم: (قاق فی استی بیضه)، فجلبهم الیه مروان و فعل ذلک بحضرتهم، فانصرفوا و هم یضحکون من فعله. و قال بعضهم: اللسان اجرح جوارح الانسان.
مغنیه
الطمع ضد القناعه، و لکن کثر استعماله ضد المروئه و الورع حتی صار حقیقه فیه، اما حکمه فیقاس بآثاره و نتائجه، ان خیرا فخیر، و ان شرا فشر. و قول الامام من استعشر الطمع معناه من اتخذه دنیا له و دیدنا بحث لا یلتزم بشی ء الا علی اساس منفعته الخاصه. و من کان کذالک فقد حقر نفسه بنفسه، لان الانسان یقاس باهدافه و امانیه. و من کانت همته بطنه کانت قیمته ما یخرج منها کما قال الامام. و قد یبتلی الانسان بمرض او فقر او غیرهما من الافات. و ما من شک ان المرض بلاء، و الفقر مصیبه، و لکن الکشف و الاعلان عنهما و عن آیه آفه فضیحه. و قدیما قیل: الشکوی لغیر الله ذل.. و ایه جدوی من الشکوی الی الناس ما دامت لا تدفع ضرا، و لا تجلب نفعا، و تسوء المحب، و تسر المبغض؟ و ایضا لا جدوی من امر المبتلی وحثه علی الصبر و کتمان العله الا اذ کان ذا عقل رزین، لان الصبر علی قدر العقل. و الشکوی من مقوله الکلام و صفاته، و لذا عقبها الامام بالاشاره الی اللسان، و مر الحدیث عنه فی شرح الخطبه 94 فقره (السکوت) و غیرها. و قال مجرب حکیم: یتنازع لسانک عقلک و هواک، فان غلب الاول فهو لک، و ان غلب الثانی فهو علیک، فلا تطلق لسانک حتی تعلم ان کلامه لک لا علیک
عبده
من استشعر الطمع: ازری بها حقرها و استشعره تبطنه و تخلق به و من کشف ضره للناس دعاهم للتهاون به فقد رضی بالذل و امر لسانه جعله امیرا
جعفری
فیض الاسلام
امام علیه السلام (در نکوهش طمع و آز و اظهار گرفتاری و تنگدستی و بی اندیشه سخن گفتن) فرموده است: کوچک گردانید خود را کسی که طمع و آز (به آنچه در دست مردم است) را روش خویش قرار داد (زیرا لازمه طمع نیازمندی و فروتنی است، و لازمه نیازمندی و فروتنی پستی و کوچکی) و به ذلت و خواری تن داده کسی که گرفتاری و پریشانی خود را (نزد دیگری) آشکار نماید (زیرا لازمه اظهار گرفتاری و پریشانی حقارت و زیردستی است) و نزد خویش خوار است کسی که زبانش را حکمران خود گرداند (بی تامل و اندیشه هر چه به زبانش آید بگوید که بسا موجب هلاک و تباهی او گردد، و چنین کس مقام و منزلتی برای خود در نظر نگرفته است).
زمانی
چهار کلمه بالا به مذمت از مال دنیا و ارزش آن منتهی می گردد. این مطلب روشن است که خواستن مال برای آبرو و خدمت به جامعه خوب بلکه لازم است و اینجا فرمایش امام حسن (علیه السلام) زنده می شود که فرمود: هر کس بگوید: مال را دوست ندارم دروغ می گوید اگر یقین کنم که راست می گوید احمق است. اما هرگاه علاقه به مال دنیا فقط برای نگاهداری باشد و هدف دنیوی که هیچ نتیجه اخروی نداشته باشد اشتباه است و خدا عذاب دردناک به آنان وعده داده. ابن ابی الحدید در توضیح جمله های بالا می نویسد: آماده نبودن برای قیامت دلیل بر عجز شدید است. گفته شده: العجز المفرط ترک التاهب للمعاد: واماندگی شدید، آماده نبودن برای قیامت است. و گفته شده: (الصبر مر لا یتجرعه الاحر) صبر و استقامت در برابر ناملایمات و رسیدن به هدف، کار تلخی است که فقط آزادگان این تلخی را جرعه جرعه می نوشند. گفته شده روزگار خوش و ناپسند سرنوشت معینی دارند همانند روزگار و عمر مردم، در روزگاری که ناراحتی وجود دارد صبر کنید تا مدتش به پایان برسد. زهد و پارسائی این است که آنچه انسان را از توجه بخدا باز می دارد کنار بگذاریم. گفته شده وقتی عالم، پارسا نباشد بلای زمان خود خواهد بود زیرا که مردم می گویند اگر علم او زهد را تایید کرده بود پرهیزکاری می بود لذا مردم در ناپرهیزکاری از او پیروی می کنند و هم چنین در اشراف گیری! پرهیز از گناه مهمترین پناهگاه است زیرا پرهیز از گناه انسان را از آلودگی به گناه نجات می بخشد و عبادت خدا از گرفتار دشمن شدن. کسی که پرهیزکاری را پیشه خود سازد خدا راه فرار برای او بوجود می آورد.
سید محمد شیرازی
و قال علیه السلام: (ازری بنفسه) ای حقرها (من استشعر الطمع) ای اخفی الطمع فی باطنه و تخلن به اذ الناس یذلون الطامع (و رضی بالذل) ای بالذله و المهانه لدی الناس (من کشف عن ضره) بان بین للناس ضره وفاقته (و هانت علیه نفسه من امر علیها) ای علی نفسه (لسانه) بان جعله امیرا، یقول بلا رویه، فیقع فی المشکله مما یوجب اتعاب جسده لتنفیذ ما وعد و الخلاص مما تکلم، و هذا کنایه عن لزوم سجن اللسان حتی لا یتکلم بما یوقع الانسان فی المشکه.
موسوی
اللغه: ازری: قصر به و حقره. استشعر الشی ء: تخلق به من الشعار و هو ما یلی البدن من الثیاب. الطمع: ضد القناعه. الذل: ضد العز، الهوان و الضعه. الضر: کل ما کان من سوء حال و فقر او شده فی بدنه. هان: ذل و صغر. امر لسانه: جعله امیرا. الشرح: هذه امور یقراها الامام فی نفوس الناس و فی وجوههم و یرید منهم ان یترفعوا عنها و یعیشوا الاباء و العزه و الکرامه. (ازری بنفسه من استشعر الطمع) الذی یعیش الطمع بما فی ایدی الناس و یخضع لهم و یعطیهم من نفسه و یسایرهم فی کثیر من الامور یعیش الاهانه فی نفسه و الاحتقار عندهم. ام عندهم فلعلمهم بحاله و بما یتنازل عنه و اما عند نفسه فلانه یشعر بعمقه بالمساومه علی کثیر من مبادئه و قیمه فتهون علیه نفسه و فی الحدیث عن ابی جعفر (علیه السلام): بئس العبد عبد له طمع یقوده و بئس العبد عبد له رغبه تذله … (و رضی بالذل من کشف عن ضره) من کشف للناس ما به من بوس و سوء حال فقد تعری امامهم و هان علیهم و عاده الناس جاریه انهم یحترمون الاشخاص بصفاتهم و ما یسمعون عنهم و متی عرفوا حقیقتهم و انهم لیسوا کذلک سقطوا من اعینهم و فی المثل صیت الغنی و لا صیت الفقر لان الناس تحترم الاغنیاء و تزدری الفقراء فحف
ظ المقام بحفظ صیت الغنی … (و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه) من جعل لسانه امیر نفسه فقد صغرها و حقرها لان اللسان اذا تولی الامر و اخذ یتکلم کما یشاء فان سقطاته تکثر و اغلاطه تزداد و عثراته قد لا تقال فاجعل اللسان فی خدمه العقل و لا تنطق الا بعد ان تفکر فی کل کلمه تخرج من فمک و تعرف آثارها و ما تخلفه من الاحداث و المشاکل او تزرعه من الخیرات و الهدایه و هذه الحکمه دعوه الی ضبط اللسان الذی یحفظ کرامه الانسان …
طالقانی
در شرح این سخن احادیثی آمده است که برای نمونه به ترجمه برخی از آنها قناعت می شود. در حدیث مرفوع آمده است که «سنگ صاف لغزنده ای که گام دانشمندان هم بر آن پایدار نیست آز است.»، و گفته شده است: بیشترین کشته شدن خردها زیر سایه های طمع است. از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در باره توانگری پرسیدند، فرمود: «نا امیدی از آنچه در دست مردم است، و هر یک از شما آهنگ طمع دنیا می دارد، آهسته حرکت می کند.»
مکارم
امام علیه السلام فرمود:
هر کس طمع را پیشه کند خود را حقیر کرده و کسی که ناراحتی هایش را (نزد این و آن بدون هیچ فایده) فاش کند به ذلت خویش راضی شده و آن کس که زبانش را بر خود امیر کند شخصیتش حقیر خواهد شد. ( . سند گفتار حکیمانه: این جمله به اضافه چهار جمله بعد از آن که خواهد آمد همگی در وصیتی که امام علیه السلام به مالک اشتر فرموده دیده می شود و مرحوم صاحب کتاب تحف العقول که قبل از سیّد رضی می زیسته در شرح کلمات قصار علی علیه السلام تمام آن را با تفاوت هایی آورده است.(مصادر نهج البلاغه،ج 4،ص 9) و این نشان می دهد که بخشی از آنچه در بحث کلمات قصار نهج البلاغه آمده جمله های به هم پیوسته ای بوده است که مرحوم سیّد رضی به سبب معانی مستقلی که داشته اند آنها را از هم جدا کرده است. )
امام علیه السلام در این کلام نورانی اش به پیامدها و آثار سوء سه رذیله اخلاقی در عباراتی کوتاه و فشرده اشاره فرموده است.
نخست می فرماید:«هر کس طمع را پیشه کند خود را حقیر ساخته است».
(أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ) .
واژه«طمع»به معنای بیش از حق خود طالب بودن و گرفتن مواهب زندگی از دست دیگران است و تعبیر به«استشعر»که به معنای پوشیدن لباس زیرین است اشاره به این است که طمع را به خود چسبانده و از آن جدا نمی شود؛بدیهی است که افراد طماع برای رسیدن به مقصود خود باید تن به هر ذلتی بدهند و دست سؤال به سوی هرکس دراز کنند و شخصیت خود را برای نیل به اهداف طمعکارانه خود بشکنند.
در سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله می خوانیم:
«بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ طَمَعٌ یَقُودُهُ إِلَی طَبَعٍ؛ در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره خطر این صفت مذموم مخصوصاً برای علما وارد شده است که فرمود:
«إن الصّفاه الزّلال الذی لا تَثْبُتُ عَلَیْهِ أقْدامُ و عجیب این که هنگامی که طمع فزونی یابد کارهایی از انسان سر می زند که کاملاً احمقانه است؛شبیه آنچه درباره طماع معروف عرب به نام«اشعب»نقل شده که بسیاری از اوقات هنگامی که راه می رفت دامن خود را به دست می گرفت و آن را در برابر آسمان باز نگه می داشت و می گفت:شنیده ام بعضی از پرندگان در حال پرواز تخم می گذارند شاید تخم آن پرنده در دامن من بیفتد.و یا نقل می کنند هنگامی که گروهی از کودکان او را در کوچه و بازار آزار می دادند برای پراکنده ساختن آنها گفت:شنیده ام در فلان خانه حلوا پخش می کنند بچه ها به سوی آن خانه دویدند ناگهان دیدند خود اشعب نیز به سوی آن خانه می دود گفتند:تو چرا؟ گفت:شاید حرف من درست باشد.
این داستان ها خواه واقعیت داشته باشد یا نه اشاره به کارهای ننگ آوری است که انسان به جهت طمع انجام می دهد.
نقطه مقابل طمع قناعت است که سبب عزت آدمی می شود همان گونه که امیرمؤمنان فرمود:
«عَزَّ مَنْ قَنَعَ؛ آن کس که قناعت پیشه کند عزیز خواهد بود». ( .غررالحکم،ص 392،ح 9018.در بعضی از عبارات این جمله به این صورت نقل شده است:«عَزَّ مَنْ قَنَعَ وَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ»(شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید،ج 19،ص 50).)
و به گفته شاعر: آز بگذار و پادشاهی کن گردن بی طمع بلند بود!
در دومین نکته می فرماید:«کسی که سفره دل خویش را (نزد این و آن بدون هیچ فایده) باز کند (و مشکلات خود را فاش سازد) رضایت به ذلت خود داده است»؛ (وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ) .
روشن است هر گاه انسان نزد طبیب درد خود را بگوید و از وی راه درمان بطلبد یا پیش قاضی ظلمی را که بر او رفته بیان سازد و از او احقاق حق بخواهد یا نزد دوستش از گرفتاری خود برای گرفتن وام سخن بگوید کار خلافی نکرده و به دنبال مشکل گشایی بوده؛اما طرح مشکلات نزد کسانی که هیچ گونه توانایی بر حل آن ندارند اثری جز ذلت و سرافکندگی انسان نخواهد داشت.در این گونه موارد باید خویشتن دار بود و لب به شکایت نگشود.
آن گاه امام علیه السلام در جمله سوم می فرماید:«کسی که زبانش را بر خود امیر سازد شخصیت او تحقیر می شود»؛ (وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهَا لِسَانَهُ) .
منظور از امیر شدن زبان آن است که از تحت کنترل عقل و فکر خارج شود و هرچه بر زبانش آمد بگوید.بدیهی است سخنانی که از فکر و عقل و تقوا سرچشمه نمی گیرد در بسیاری از موارد خطرهایی ایجاد می کند که انسان قادر بر جبران آن نیست و گاه اسباب رنجش افراد آبرومند و سبب ایجاد اختلاف در میان مردم و کینه و دشمنی نسبت به گوینده و دیگران می شود و چه زیبا می گوید شاعر عرب:
اِحْفَظْ لِسانَکَ ایُّهَا الْإنْسانُ لا یَلْدَغَنَّکَ إنَّهُ ثُعْبانٌ
کَمْ فِی الْمَقابِرِ مِنْ قَتیلِ لِسانِهِ کانَتْ تُهابُ لِقاءُهُ الاْقْرانُ
ای انسان زبان خود را حفظ کن-مراقب باش تو را نگزد که اژدهایی است.
چه بسیارند کسانی که در گورستان ها خفته اند و کشته زبان خویشند-همان کسانی که همطرازان آنها از ملاقات با آنها وحشت داشتند.
در حدیث دیگری در سلسله همین کلمات قصار می خوانیم:
«مَنْ کَثُرَ کَلَامُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ؛ کسی که زیاد سخن گوید اشتباهات زیادی خواهد کرد». ( .نهج البلاغه،حکمت 349.)و این خطای بسیار باعت تحقیر و بی ارزش شدن او در نظرها می شود.
کوتاه سخن این که انسان عاقل باید زبانش را در اختیار عقلش قرار دهد نه این که عقلش را در اختیار زبان که اولی مایه سعادت است و دومی اسباب حقارت.
شایان توجه است صفات سه گانه نکوهیده ای را که امام در این بیان کوتاه ذکر کرده (طمع،فاش کردن ناراحتی ها نزد هرکس و امیر ساختن زبان بر خود) هرسه در این جهت مشترکند که سبب ذلت و خواری می شوند و این هماهنگی در اثر سبب شده است که امام علیه السلام هر سه را کنار هم قرار دهد.
انگلیسی
Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: "Whoever adopts greed as a habit demeans himself; whoever discloses his hardship agrees to be humiliated, and whoever allows his tongue to overpower his soul delittles the soul.”
حکمت3: در نکوهش بخل و ترس و تنگدستی و بینوائی
اشاره
صوت
وَ قَالَ علیه السلام البُخلُ عَارٌ وَ الجُبنُ مَنقَصَهٌ وَ الفَقرُ یُخرِسُ الفَطِنَ عَن حُجّتِهِ وَ المُقِلّ غَرِیبٌ فِی بَلدَتِهِ
ترجمه ها
دشتی
بخل ننگ است و ترس نقصان ، و درویشی کند کننده زبان- زیرک در برهان ، و تنگدست بیگانه در دیار خود بر همگان.
شهیدی
و درود خدا بر او، فرمود: بخل ننگ و ترس نقصان است . و تهیدستی مرد زیرک را در برهان کند می سازد ، و انسان تهیدست در شهر خویش نیز بیگانه است .
اردبیلی
و فرمود بخیلی سرزنش مرد است و بد دلی محل نقصانست و کم هستی و درویشی گنگ می سازد زیرکی را از حجت او و اندک مال غریب است در شهر خود
آیتی
و فرمود (علیه السلام): بخل، ننگ است و ترس، نقص است و تنگدستی، زبان زیرک را از بیان حجتش بر بندد و بینوا در شهر خود غریب است.
انصاریان
و آن حضرت فرمود:بخل عار است ،و ترس نقصان ،تنگدستی زیرک را از برهانش لال کند ،انسان تهیدست در دیارش غریب است .
شرح ها
راوندی
و المقل: الفقیر.
کیدری
و الفقر یخرس الفطن عن حجته: لانه یخاف من ضعه قدره عند الناس ان یرد علیه و یستخف به فیوثر السکوت. المقل: الفقیر.
ابن میثم
تنگ نظری ننگ، و ترسو بودن کاستی است. تنگدستی شخص زیرک را از بیان دلیل و برهانش لال می کند. تهی دست در دیار خود غریب است. بردباری و استقامت، دلاوری و پارسایی سرمایه و دارایی است. پرهیزکاری به منزله ی سپر است. چهارم- تنگ نظری ننگ است توضیح آن که این صفت پست، دوری گزیدن از فضیلت بزرگواری و بخشندگی است، به هر اندازه که انسان برای بخشندگی و بزرگواری قابل ستایش است، به همان اندازه به خاطر خوی پست تنگ نظری سزاوار نکوهش است. پنجم- ترسو بودن، کاستی است، زیرا ترس، همان مرحله تفریط از فضیلت دلاوری است که ریشه ی کمالات نفسانی می باشد، بنابراین نوعی کاستی و فرومایگی است. ششم- تنگدستی شخص زیرک را از بیان برهانش لال می سازد. از آن رو که تنگدستی باعث احساس شدید ذلت، گرفتگی، سستی و خجلت از دیگران در نفس انسانی می شود. و ریشه ی تمام اینها، تصور ناتوانی و اندیشه ی کمبود- به دلیل نداشتن ثروت- در برابر دشمنان است در نتیجه- هر چند که تنگدست، زیرک و هوشیار باشد- حالت ترس و عجز از سخن گفتن در او به وجود می آید. با ملاحظه ی شباهت چنین کسی با گنگ و لال، صفت گنگی را استعاره برای او آورده است. هفتم- تهیدست در شهر خود غریب است. کلمه ی: غریب را از نظر بی توجهی مردم به او و کمی یاران و دوستان- به دلیل تهیدستی اش- استعاره آورده است، چه تهیدست بسان غریبی است که کسی او را نمی شناسد.
ابی الحدید
وَ قَالَ علیه السلام الْبُخْلُ عَارٌ وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَهٌ وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ [حَاجَتِهِ] حُجَّتِهِ وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ .
هذه ثلاثه فصول الفصل الأول فی البخل و قد تقدم لنا کلام مقنع فی ذلک.
و من کلام بعض الحکماء فی ذلک ما أقل من یحمده الطالب و تستقل به العشائر و یرضی عنه السائل و ما زالت أم الکرم نزورا و أم اللؤم ذلولا و أکثر الواجدین من لا یجود و أکثر الأجواد من لا یجد.
و ما أحسن قول القائل کفی حزنا أن الجواد مقتر علیه و لا معروف عند بخیل.
و کان یقال البخل مهانه و الجود مهابه.
و من أحسن ما نقل من جود عبد الله المأمون أن عمر بن مسعده کاتبه مات فی سنه سبع عشره و مائتین و خلف ترکه جلیله فبعث أخاه أبا إسحاق المعتصم و جماعه معه من الکتاب لیحصروا مبلغها فجاء المعتصم إلیه و هو فی مجلس الخلافه و معه الکتاب فقال ما رأیتم فقال المعتصم معظما لما رآه وجدنا عینا و صامتا و ضیاعا قیمه ذلک أجمع ثمانیه آلاف ألف دینار و مد صوته فقال المأمون إنا لله و الله ما کنت أرضاها لتابع من أتباعه لیوفر هذا علی مخلفیه فخجل المعتصم حتی ظهر خجله للحاضرین الفصل الثانی فی الجبن و قد تقدم قولنا فی فضل الشجاعه.
و قال هشام بن عبد الملک لمسلمه أخیه یا أبا سعید هل دخلک ذعر فی حرب قط شهدتها قال ما سلمت فی ذلک عن ذعر ینبه علی حیله و لا غشینی ذعر سلبنی رأیی فقال له هشام هذه و الله البساله قال أبو دلامه و کان جبانا إنی أعوذ بروح أن یقدمنی
قال المنصور لأبی دلامه فی حرب إبراهیم تقدم ویلک قال یا أمیر المؤمنین شهدت مع مروان بن محمد أربعه عساکر کلها انهزمت و کسرت و إنی أعیذک بالله أن یکون عسکرک الخامس .
الفصل الثالث فی الفقر و قد تقدم القول فیه أیضا.
و مثل قوله الفقر یخرس الفطن عن حاجته قول الشاعر سأعمل نص العیس حتی یکفنی
و مثل قوله علیه السلام و المقل غریب فی بلدته قول خلف الأحمر لا تظنی أن الغریب هو النائی و لکنما الغریب المقل.
و کان یقال مالک نورک فإن أردت أن تنکسف ففرقه و أتلفه.
قیل للإسکندر لم حفظت الفلاسفه المال مع حکمتها و معرفتها بالدنیا قال لئلا تحوجهم الدنیا إلی أن یقوموا مقاما لا یستحقونه.
و قال بعض الزهاد ابدأ برغیفیک فاحرزهما ثم تعبد.
کاشانی
کلمه چهارم: (البخل عار) بخیلی نمودن، سرزنش مردمان است در روزگار بلکه سبب درآمدن است در نار. چنانکه در جای دیگر اشاره به این فرموده که: البخیل یکسب العار و یدخل النار هیچ ممسک ننگرد روی بهشت بلکه با او کم رسد بوی بهشت باش از بخل و بخیلی برحذر تا نسوزد مر تو را نار سقر کلمه پنجم: (و الجبن منقصه) و ترسناکی و بددلی محل نقصان است و کمی زیرا که کسب غنایم در دنیا و حصول درجه علیا و مرتبه عظمی در عقبی، متفرع است بر شجاعت نه به خیانت، پس همچنانکه شجاعت، اصل کمالات است در انسان، جبانت اصل نقصان است در ایشان کلمه ششم: (الفقر یخرس الفطن عن حجته) درویشی گنگ می سازد زیرک را از حجت او یعنی منقبض می سازد نفس او را و سست می گرداند زبان او را از حجت آوردن و اقامه برهان نمودن. چه فقیر می ترسد که به واسطه بی اعتباری او نزد مردمان رو نکنند بر او به سخنان، پس سکوت اختیار می کند و اقدام نمی نماید به مقاومت خصمان کلمه هفتم این است: (المقل غریب فی بلدته) اندک مال، غریب است در شهر خود به جهت عدم التفات مردمان به او
آملی
قزوینی
و جائی دیگر فرموده: (البخل یکسب العار و یدخل النار) صاحب (غررالحکم) از کلمات حضرت این کلمه را آورده است (کافر سخی ارجی الی الجنه من مسلم شحیح) بد دلی نقصان بزرگ است آدمی را چنانچه شجاعت کمال عظیم است او را، و تنگدستی گنگ و لال می گرداند زیرک را از حجت خود، چنانچه توانگری گویا میگرداند ابکم غبی را بحجت، مرد بی مال و درویش غریب است در شهر خویش
لاهیجی
و قال علیه السلام: «البخل عار و الجبن منقصه» یعنی بخل کردن عیب است و ترسناک بودن نقص است.
«و الفقر یخرس الفطن عن حجته» یعنی احتیاج گنگ می گرداند مرد زیرک را از اظهار کردن حجت و دلیل خود در مطالب.
«و المقل غریب فی بلدته» یعنی فقیر غریب است در شهر خود، یعنی مانند غریبان کسی از اهل شهر او با او انس نمی گیرد.
خویی
(الخرس) بالتحریک مصدر الاخرس و قد خرس و اخرسه الله و (المقل) الفقیر الذی لا مال له (و البخل) حبس ما یقدر علی انفاقه من مال او معاونه بید و لسان، فقد یصل الی حد منع اداء الحقوق الواجبه کمنع النفقه علی الاهل و الاقرباء الواجبه النفقه، او منع حق الزکاه للفقراء و سائر مصارفه، او الخمس عن اربابه فیوجب العقاب و المواخذه، و قد یکون سببا لمنع ذوی الحقوق العامه فیبلغ الی حد الوبال و النکال، و فی الحدیث انه لا یومن بالله و الیوم الاخر من بات شبعانا و جاره جائع، فلذا قال (علیه السلام): انه (عار). (و الجبن منقصه) لمضادته مع الشجاعه التی هی رکن من ارکان الایمان و حیله لنفس الانسان، فالجنون لا یقوم بالدفاع عن عرضه و دینه، و یخاف فی کل موطن علی نفسه. (و اما الفقر) قد ورد فیه الاخبار و کلمات الاخیار بالمدح تاره و الذم اخری، فقد ورد فی کلمات فی باب الکفر و الایمان (ج 3 صلی الله علیه و آله 452) من المطبوع مع الشرح و الترجمه الفارسیه بطهران عن بن ابراهیم عن ابیه عن النوفلی عن السکونی عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): کاد الفقر ان یکون کفرا، و کاد الحسد ان یغلب القدر. و قد وصف علی (علیه السلام) الفقر فی هذه العباره بطبعه الموثر فی الفقیر بالنظر الی الاجتماع فان الناس عبید الدینار و لا ینظرون الی الفقیر الا بعین الاحتقار و لا یتوجهون الی کلامه و حجته و ان کان حقا و یوثر هذا الامر فی الفقیر فلا نشاط له فی اظهار حجته عند المخاصمه حتی کانه اخرس، و نعم ما قیل:
فصاحه سحبان و خط ابن مقله ***و حکمه لقمان و زهد ابن ادهم
لو اجتمعت فی المرء و المرء مفلس*** فلیس له قدر بمقدار درهم
و قد بین (علیه السلام) سو اثر الفقر بابلغ بیان فی الفقره التالیه و هی قوله (علیه السلام): (و المقل غریب فی بلدته) و ان یمکن التفریق بین الفقیر و المقل حیث ان الفقیر من اظهر حاجته للناس، و المقل ربما یظهر الغناء و الاستغناء و لکن الناس لا یفرقون بینهما، فانهم غالبا کالذباب یدورون حول الحلوی، فاذا کان الانسان مقلا لا یقدر علی جلبهم ببذل المال یعرضون عنه و لا یتقربون الیه و لا یسالون عن حاله و لا یتوجهون الیه، و بهذا النظر یصیر غریبا و ان کان فی بلدته و بین عشیرته، فان الغریب من لا یتوجه الیه و و لا یسال عن حاله و نعم ما قال:
لا تظن ان الغریب هو النائی*** و لکن الغریب المقل
الترجمه: بخل ننگ است- و ترس کاستی مرد است بینوائی هوشمند را از دلیل حق خود گنگ سازد- تنگ سرمایه در وطنش آواره است-
شوشتری
اقول: نقله (التحف) کالاول جزء وصیته للاشتر مع زیادات، و فیه بدل قوله (و الزهد ثروه): (و الشکر ثروه). ثم ان ابن ابی الحدید جعل هذا عنوانین، الاول الی قوله (فی بلدته) و بالعکس جعل ابن میثم سته من عناوین المتن من الثانی الی السابع عنوانا واحدا، و هو الاصح حیث ان نسخه ابن میثم بخط المصنف، و لان الجمیع وصیته (علیه السلام) للاشتر کما یفهم من (التحف). (البخل عار) قال الرضا (علیه السلام): البخیل بعید من الله بعید من الجنه قریب من النار. کان محمد بن یحیی البرمکی بخیلا بخلاف باقی بیته، و قال ابوه لاحد خواصه سوءه له: انت خاص به و ثوبک مخرق؟ قال: و الله ما اقدر علی ابره (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) اخیطه بها، و لو ملک محمد بیتا من بغداد الی النوبه مملوا ابراثم جاءه جبرئیل و میکائیل و معهما یعقوب النبی یضمنان له عنه ابره و یسالانه اعارته ایاها لیخیط بها قمیص یوسف الذی قد من دبره، ما فعل. قال: فصف مائدته. قال: هی فتر فی فتر، و صحافه منقوره من حب الخشخاش و بین ندیمه و بین الرغیف نقده جوزه. قال: فمن یحضره؟ قال: الکرام الکاتبون. قال: فمن یاکل معه؟ قال: الذباب. و فی (العیون): کان عمر بن یزید الاسدی علی شرطه الحجاج فاصابه قولنج فحقنه الطبیب بدهن کثیر فانحل بطنه فی الطست، فقال الغلام: ما تصنع به؟ قال: اصبه. قال: لا، و لکن میز منه الدهن، و استصبح به. و قیل: لو لم یکن فی ذمه الاقوله تعالی: (و لا یحسبن الذین یبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خیر الهم بل هو شر لهم سیطوقون ما بخلوا به یوم القیامه … ) لکفی. و قالوا: ابخل الناس بماله اجودهم بعرضه. و قال عبدالملک لمصعب: لا یسود اخوک لثلاث: لبخله و عجبه و استبداده. و قال الشاعر: لا یسود امرو بخیل و لو مس بیافوخه عنان السماء و فی (بخلاء الجاحط) بعد ذکر حب الناس للجواد و مدحهم له و افراطهم فیه: ثم وجدنا هولاء بانعاتهم للبخیل علی ضد هذه الصفه و علی خلاف هذا (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) المذهب، وجدناهم یبغضونه مره، و یحقرونه مره، و یبغضون بفضل بغضه ولده، و یحتقرون بفضل احتقارهم له رهطه و یضیفون الیه من نوادر اللوم ما لم یبلغه، و من غرائب البخل مالم یفعله، و حتی ضاعفوا علیه من سوء الثناء بقدر ما ضاعفوا للجواد من حسن الثناء. و فی (تاریخ بغداد) عن اسحاق الموصلی: دخلت علی الرشید یوما فقال: انشدنی من شعرک، فانشدته: و آمره بالبخل قلت لها اقصری فذلک شی ء ما الیه سبیل اری الناس خلان الجواد و لا اری بخیلا له فی العالمین خلیل و من خیر حالات الفتی لو علمته اذا نال خیرا ان یکون ینیل عطائی عطاء المکثرین تکرما و مالی کما قد تعلمین قلیل و انی رایت البخل یزری باهله و یحقر یوما ان یقال بخیل الی ان قال: فقال الرشید: یا فضل، اعطه مائه الف درهم لله در ابیات ناتینا بها، ما احسن فصولها و اثبت اصولها! فقلت: کلامک اجود من شعری. قال: احسنت یا فضل، اعطه مائه الف اخری. هذا، و کان عباس بن محمد عم ابی الرشید مکینا عنده، و کان اراد ان یخطب الیه ابنته، فجاءه یوما و قال له: هجانی ربیعه الرقی، فغضب و امر باحضاره و قال له: اتهجو عمی؟ فقال: قد مدحته بقصیده ما قیل مثلها فی احد من الخلفاء، فان رایت ان تامره باحضارها، فامره فتلکا فعزم علیه فعلم انه اخطا، فاحضرت فنظر الرشید فیها فقال: صدق ربیعه. ثم قال للعباس: بم اثبته؟ فسکت و تغیر لونه. قال ربیعه: بدینارین. فظن الرشید انه قال ذلک موجده. قال له: بحیاتی کم اثابک؟ قال: و حیاتک بدینارین. فغضب الرشید (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) و قال للعباس: فضحت آباءک و فضحتنی و نفسک. فنکس راسه، فامر الرشید باعطائه ثلاثین الف درهم وخلعه و حمله علی بغله، و قال له: بحیاتی لا تذکره فی شعرک تصریحا او تلویحا. و فتر عما کان هم به من التزوج الیه و اطرحه بعد. و لا یزال ربیعه بعده یعبث به فی حضره الرشید، فجاء العباس یوما الی الرشید ببرنیه غالیه و قال: هذه غالیه صنعتها لک بیدی اختیر عنبرها من بحر عمان و مسکها من مفاوز التبت و بانها من ثغر تهامه، فالفضائل کلها مجموعه فیها، و النعت یقصر عنها. فاعترضه ربیعه فقال: ما رایت اعجب منک، ان تعظیمک هذا عند من تجبی الیه خزائن الارض و تذل له جبابره الملوک وتتحفه ببدائع ممالکها حتی کانک قد فقت به ما عنده، او ابدعت له ما لا یعرفه، لا تخلو فیه من ضعف عقل او قصر همه، انشدتک ایها الخلیفه الاجعلت حظی من کل جائزه سنتی هذه الغالیه حتی اوفیها حقها. فقال: ادفعوها الیه. فدفعت الیه فادخل یده فیها و اخرج ملئها و حل سراویله و ادخل یده فلطخ بها استه و اخذ حفنه اخری فطلی بها ذکره و انثبیه و اخرج حفنتین فطلی بها ابطیه، ثم قال للرشید: تامر غلامی یدخل الی؟ فادخل فدفع الیه البرنیه غیر مختومه و قال له: اذهب بها الی جاریتی فلانه و قل لها: طیبی بها حرک و استک حتی اجی ء الساعه و انیکک، فاخذها الغلام و مضی، فضحک الرشید حتی غشی علیه،
و کاد العباس یموت غیظا. (و الجبن منقصه) فی (الظرائف): یقال: الشجاع محبب حتی الی عدوه، و الجبان مبغض حتی الی الله، و قال الشاعر: (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) یفر الجبان من ابیه و امه و یحمی شجاع القوم من لا یناسبه و لما قال المتنبی: یری الجبناءان الجبن عقل و تلک خدیعه الطبع اللئیم و کل شجاعه فی المرء تغنی و لا مثل الشجاعه فی الحکیم قیل له انی یکون الشجاع حکیما و هما علی طرفی النقیض؟ قال: هذا علی ابن ابی طالب شجاع و حکیم. (و الفقر یخرس الفطن عن حجته). فی (کامل المبرد) قال اعرابی من باهله: ساعمل نص العیص حتی یکفنی غنی المال یوما او غنی الحدثان فللموت خیر من حیاه یری لها علی الحر بالاقلال و سم هوان متی یتکلم یلغ حکم کلامه و ان لم یقل قالوا عدیم بیان کان الغنی عن اهله بورک الغنا بغیر لسان ناطق بلسان و قیل: اذا قل مال المرء قل حیاوه و ضاقت علیه ارضه و سماوه و اصبح لا یدری و ان کان حازما اقدامه خیر له ام و راوه و قال صالح بن عبدالقدوس: (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) بلوت امور الناس سبعین حجه و جربت صرف الدهر فی العسر و الیسر فلم ار بعد الدین خیرا من الغنی و لم ار بعد الکفر شرا من الفقر و فی (کامل المبرد): لما ولی عبیدالله بن زیاد حارثه بن بدر رامهرمز، و سرق، قال له انس بن ابی انیس: احار بن بدر قد و لیت اماره فکن جرزا فیهاتخون و تسرق و لا تحقرن یا حار شیئا وجدته فحطک من ملک العراقین سرق و باه تمیما بالغنی ان للغنی لسانا به المرء الهیوبه ینطق و فی (بیان الجاحظ): قال عروه بن الورد: ذرینی للغنی اسعی فانی رایت الناس شرهم الفقیر و اهونهم و احقرهم لدیهم و ان امسی له نسب و خیر و یقصی فی الندی او یزدریه حلیلته و ینهره الصغیر و یلفی ذوالغنی و له جلال یکاد فواد صاحبه یطیر قلیل ذنبه و الذنب جم و لکن للغنی رب غفور و فی (عیون القتیبی): قال النمر بن تولب: فالمال فیه تجله و مهابه و الفقر فیه مذله و قبوح و لاخر: رزقت لبا و لم ارزق مروته و ما المروه الا کثره المال اذا اردت مساماه یقعدنی عما ینوه باسمی رقه الحال (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) و لاخر: یغطی عیوب المرء کثره ماله یصدق فیم اقال و هو کذوب و یزری بعقل المرء قله ماله یحمقه الاقوام و هو لبیب و قال حسان: رب حلم اضاعه عدم المال و جهل غطی علیه النعیم (و المقل غریب فی بلدته) قال ابن ابی الحدید: یقال: مالک نورک، فان اردت ان تنکسف ففرقه و اتلفه. و قال خلف الاحمر: لا تظنی ان الغریب هو النائی، و لکنما الغریب المقل. قلت: و قال الشاعر: الم تربیت الفقر یهجر اهله و بیت الغنی یهدی له و یزار و قال ایضا: اذا ما قل مالک کنت فردا و ای الناس زوار المقل و قال ایضا: و من یکن له نشب یحبب و من یفتقر یعش عیش ضر و یجنب سر النجی و لکن اخا المال محضر کل سر و قال ایضا: (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) و لم ار مثل الفقر اوضع للفتی و لم ار مثل المال ارفع للرذل و لابن فارس. قد قال فیما مضی حکیم ما المعرء الا باصغریه فقلت قول امری لبیب ما المرء الا بدر همیه من لم یکن معه درهماه لم تلنفت عرسه الیه و کان من ذله حقیرا تبول سنوره علیه و لاخر: فلو کنت ذا مال لقرب مجلسی و قیل اذا اخطات انت رشید رایت الغنی قد صار فی الناس سوددا و کان الفتی بالمکرمات یسود و ان قلت لم یسمع مقالی و اننی لمبدی حق بینهم و معید
مغنیه
البخل یخطط لصاحبه منهجا یسیر علیه فی تفکیره و سلوکه، و لا یحید بحال، و هذا المنهج یرفض بطبعه التعاون علی الخیر و مصلحه الفرد و الجماعه، و یهدی الی القسوه و عدم الاکثرات بالناس و مشاکلهم.. و من لا یهتم بهموم الناس فلیس منهم و لا من الانسانیه فی شی ء. و نعطف علی ذلک ما جاء فی الاثار من ان البخیل یعیش فی الدنیا عیش الفقراء، و یحاسب فی الاخره حساب الاغنیاء، و انه کالخنزیر لا نیتفع به الا بعد موته حیث تنهشه الکلاب، و ان البخل یفسد الرای، و یمنع صاحبه عن رویه الحقیقه، لانه ینظر الی الاشیاء من خلال ذاته الشحیحه الشاحبه. و اذا ان الامساک رذیله فالبذل و التضحیه فضیله فی کل زمان و مکان، و لکن اطعام الطعام قد بلغ الغایه و النهایه من التقدیس عند القدامی، و یخاصه العرب الذین اعتبروه سببا رئیسیا من اسباب السیاده و القیاده، و ملاوا الدنیا فی المدیح و الثناء نظما و نثرا علی صاحب الخوان، و کنوا عنه بجبان الکلب و کثیر الرماد و النیران.. و وضع الجاحظ کتابا فی البخلاء، و افرد الکثیر من المولفین بابا طویلا فی کتبهم لذم البخل و البخلاء، و مدح الجود و الاجود. و السر العسر و المعیشه الضنکی فی ذاک العصر حیث الجائعون من کل بلد بالالاف او بالمئات.. هذا، الی ان المسافرین کانوا یسیرون ایاما او اشهرا علی الاقدام او علی الحیوان، و لا مطاعم و فنادق، فلا بدع اذا کان لاطعام الطعام شانه و وزنه، و من هنا ساوی رسول الله (صلی الله علیه و آله) بینه و بین السلام فی قوله: (افضل الاعمال افشاء السلام، و اطعام الطعام). حتی الماء کان لباذله اجر و فضل علی قدر عطش الظمان و لهفته، لتعذر الوصول الی مجری الماء و مصدره.. اما الان، و قد غیر العلم الارض و من علیها و خطا بالبشریه خطوات یسرت لها العسیر، و قربت لها البعید، و حققت الکثیر من مطالبها، اما الان فلم یعد لاطعام الطعام و نحوه ذاک الوزن الاثر الذی کان له من قبل.. و لیس معنی هذا ان الکرم قد تحول عن طبیعته و نزل عن مرتبته، و انما یعنی ان مظاهر الکرم قد تغیرت و انتقلت من التعاون الفردی الی التعاون الاجتماعی، من اطعام الرغیف الی بناء دار للایتام، و مستشفی للمعوزین، و مدارس للمتعلمین، و من سقی الظمان الی ری الاراضی، و تحویل الصحراء الجرداء الی جنات و عیون، و معنی هذا ان معنی الکرم قد عم و اتسع بعد ان کان ضیقا و محدودا، و ان اسم الکریم قد تطور الی اسم المصلح و المنقذ. (و الجبن منقصه) لان الجبان یری المنکر فیتعامی عنه،
و یسمع دعوه الجهاد فی سبیل الله و الحق فیصد عنها، و اذا شکا الیه مظلوم ادار له ظهره، و اذا اراد ان یتکلم خاف من النقد.. و هکذا یسلبه الخوف ما یملک من طاقات، و یعیش حبیسا بین جدران الهواجس و الاوهام بلا شخصیه و اراده، و لا زهره او ثمره الا الهدیر و الثرثره.. و هل علمت او سمعت ان للجبان شانا او تاریخا؟. (و الفقر یخرس الفطن عن حجته) لان الفقر یضغط علی العقل، و یسد امامه منفل الرویه.. اللهم الا اذا کان للفقیر هدف اعلی یضحی بحیته من اجله، و ینسی معه نفسه و بوسه، کطلب العلم او الحریه لوطنه، کما حدث لکثیر من القفراء المناضلین الاحرار. و تقدم الکلام عن الفقر مرات و یاتی ایضا. (و المقل غریب فی بلدته) و مثله قول الامام: (الغنی فی الغربه وطن، و الفقر فی الوطن غربه) لان من شان الوطن ان یسهل لک العسیر، و یستجیب لحاجتک و امنیتک، و المال قاضی الحاجات، و الفقر اصل الویلات، و من هنا کان الفقر غربه فی الوطن، و الغنی وطنا فی الغربه.
عبده
المقل غریب فی بلدته: المقل بضم فکسر الفقیر و الجنه بالضم الوقایه
جعفری
فیض الاسلام
امام علیه السلام (در نکوهش بخل و ترس و تنگدستی و بینوائی و واماندگی و ستایش شکیبائی و پارسائی و دوری از گناهان) فرموده است: بخل و تنگ چشمی ننگ است (چون مردم بخیل را بر اثر دلبستگی او به کالای دنیا سرزنش می نمایند) و ترسو بودن نقص و کاستی است (زیرا رسیدن به مقام فرع بر شجاعت و دلاوری است) و تنگدستی زیرک را از (بیان) حجت و دلیلش گنگ و لال می گرداند (همانطوری که توانگری پست و نادانی را گویا می سازد) و بینوا و بی چیز در شهر خود غریب است (کسی با او آمد و شد نمی کند) و عجز و واماندگی آفت و بیچارگی است (که شخص را از پا در می آورد) و شکیبائی دلاوری است، و پارسائی دارائی است (زیرا پارسا مانند مالدار که به کسی نیازمند نیست به دنیا و کالای آن نیازمند نمی باشد) و دوری از گناهان سپر است (از عذاب الهی، همانطور که سپر شخص را از شمشیر محافظت می نماید پرهیزکاری او را از سختیهای دنیا و آخرت رهائی می دهد).
زمانی
چهار کلمه بالا به مذمت از مال دنیا و ارزش آن منتهی می گردد. این مطلب روشن است که خواستن مال برای آبرو و خدمت به جامعه خوب بلکه لازم است و اینجا فرمایش امام حسن (علیه السلام) زنده می شود که فرمود: هر کس بگوید: مال را دوست ندارم دروغ می گوید اگر یقین کنم که راست می گوید احمق است. اما هرگاه علاقه به مال دنیا فقط برای نگاهداری باشد و هدف دنیوی که هیچ نتیجه اخروی نداشته باشد اشتباه است و خدا عذاب دردناک به آنان وعده داده. ابن ابی الحدید در توضیح جمله های بالا می نویسد: آماده نبودن برای قیامت دلیل بر عجز شدید است.
سید محمد شیرازی
و قال علیه السلام: (البخل عار) علی الانسان یعیر به (و الجن منقصه) ای نقص فی الرجوله (و الفقر یخرس الفطن عن حجته) فلا یقدر ان یتکلم، لانه یعلم ان الناس لا یصغون الی کلامه (و المقل) ای قلیل المال (غریب فی بلدته) اذ یعامل معه معامله الغرباء، فلا یعرفه الناس و لا یعرف الناس و لا یسمع له کلام و لا یتمتع بلذائذ الحیاه، کالانسان الغریب فی غیر بلده
موسوی
اللغه: البخل: الشح. العار: ما یعاب علیه الانسان و یخجل منه. الجبن: الخوف یصیب القلب فلا یقدر علی المواجهه لای امر. المنقصه: المذمه و العیب. یخرس: یسکت و یلجم و الخرس مرض یصیب اللسان یمنعه من الکلام. الفطن: اللبیب، صاحب الحجه. الحجه: البرهان، الدلیل. المقل: الفقیر الذی لا مال له. العجز: عدم القدره. آفه: جمع آفات العاهه، ما یفسد. الثروه: کثره المال. الجنه: بالضم الوقایه. الشرح: (البخل عار) البخل ضد الکرم و بمقدار ما یمدح الکرم و الکرام یذم البخل و البخلاء و للجاحظ کتاب سماه (البخلاء) یذکر اقوالهم و افعالهم و یذمهم بابلغ بیان و احسن لسان. و البخل هو الشح و عدم العطاء و البذل و هو صفه ذمیمه و قبیحه یخجل الانسان منها و یعاب علیه ان تکون فیه و لذا هی عار تلحق البخیل فی حیاته فتخجله و تسیر فی اعقابه فتکون و صمه عار یخجلون منها و یستحون من ذکرها. (و الجبن منقصه) و الجبن هو الخوف و الفزع و الهلع و هو ضد الشجاعه الممدوحه، و الجبان لا یدفع ضیما و لا یرفع حیفا و لا ینصر مظلوما و لا یقمع ظالما و لیس للجبناء حظ فی معالی الامور و کرائمها و کفی بذلک منقصه. (و الفقر یخرس الفطن عن حجته) الفقر قله ذات الید و عدم المال عند الشخص و هو فی الغالب یشغل الفکر و یذهب بالتوجه الصحیح فان الحجه السلیمه التی ینتصر بها الانسان تتوقف علی الذکاء و علی الانتباه التام و التوجه و عدم شغل الفکر فی امر آخر و اما اذا اشتغل الفکر فی کیفیه تحصیل القوت و سد الحاجات الاولیه لا یتوجه بشکل جید الی الحوار و الانتصار و یغفل عما لدیه من حجج نافذه و براهین شافیه … (و المقل غریب فی بلدته) و المقل هو من لا مال له و لا ثروه عنده و کونه غریب فی بلدته لان الناس تتعامل مع الاغنیاء و حاجتهم عندهم، یتوجهون الیهم و یترددون علیهم و یقصدونهم و لا تخلو بیوتهم منهم اما الفقراء فلا احد ینتبه الیهم فیصبحوا غرباء و ان کانوا فی بلدهم لعدم التعامل معهم و الاختلاط بهم و التردد علیهم و زیارتهم و هذا ما نشاهده و نراه فی زماننا و ایام حیاتنا.
طالقانی
ضمن شرح این سخن چنین آمده است: از بهترین مواردی که از جود عبد الله مأمون نقل شده این است که دبیر او عمر بن مسعده به سال دویست و هفده درگذشت و میراثی گران بر جای گذاشت. مأمون، برادر خود ابو اسحاق معتصم و گروهی از دبیران را برای تقویم میراث او گسیل داشت. معتصم در حالی که مأمون در مجلس خلافت نشسته بود، همراه دبیران بازگشت. مأمون پرسید چه دیدید؟ معتصم در حالی که آنچه را دیده بود بزرگتر از واقع نشان می داد، گفت: بسیاری زرینه و چهار پا و زمین و ملک یافتیم که ارزش آنها به هشت میلیون دینار می رسد و در این هنگام صدای خود را بلندتر و کشیده تر کرد. مأمون انا لله و انا الیه راجعون بر زبان آورد و گفت: به خدا سوگند این مقدار اندوخته و میراث را برای یکی از پیروان پیروان او بسیار نمی دانم. معتصم چندان شرمسار شد که نشان شرمندگی او برای حاضران آشکار گردید.
ابن ابی الحدید سپس سخنانی در باره اهمیت مال برای حفظ آبرو نقل کرده است و می گوید: گفته شده است مال تو پرتو و نور توست، اگر می خواهی منکسف و تاریک شوی همه آن را پراکنده و تباه ساز. به اسکندر گفته شد: به چه سبب فلاسفه با همه حکمت خود و شناختی که از دنیا دارند مال خود را حفظ می کنند گفت: برای اینکه دنیا ایشان را نیازمند نکند که کاری را که سزاوار ایشان نیست، انجام دهند. یکی از پارسایان گفته است: نخست دو گرده نان خود را فراهم ساز و سپس به عبادت پرداز.
امام حسن علیه السّلام فرموده است: هر کس مدعی شود و گمان برد که مال را دوست ندارد، در نظر من دروغگوست و اگر بدانم راست می گوید، در نظرم احمق است.
مکارم
امام علیه السلام فرمود:
بخل ننگ است و ترس مایه نقصان،فقر شخص زیرک را از بیان دلیلش گنگ می سازد و آن کس که فقیر و تنگدست است حتی در شهر خود غریب است. ( .سند این حکمت در ذیل حکمت دوم گذشت. )
شرح و تفسیر
چهار نقطه ضعف
امام علیه السلام در این حکمت والا به چهار نقطه ضعف اخلاقی و اجتماعی انسان اشاره می کند و آثار سوء هر یک را بر می شمرد تا همگان از آنها فاصله بگیرند.
نخست می فرماید:«بخل ننگ است»؛ (الْبُخْلُ عَارٌ) .
بخل آن است که انسان حاضر نباشد چیزی از مواهب خداداد را در اختیار دیگران بگذارد،هرچند امکانات او بسیار بیش از نیازهای او باشد و نقطه مقابل آن سخاوت و کرم است که گاه سبب می شود انسان حتی وسائل مورد نیاز خود را به دیگران ببخشد و خود به کمترین مواهب حیات قناعت کند.
عار بودن بخل و افتخار بودن کرم و سخاوت بر کسی پوشیده نیست،زیرا اولاً بخل سبب نفرت مردم از بخیل می شود و افراد نزدیک و دور از او فاصله می گیرند و ثانیا بخل سبب سنگدلی و قساوت است،زیرا بخیل ناله مستمندان را می شنود و چهره رقت بار آنها را می بیند و در عین حال به آنها کمکی نمی کند و این مایه قساوت است.ثالثا بخل سبب می شود که بسیاری از منابع اقتصادی از گردش تجاری سالم خارج شود و به صورت کنز و اندوخته در آید در حالی که گروه هایی در جامعه ممکن است به آن نیاز داشته باشند.رابعاً افراد بخیل گاه به زن و فرزند خود نیز تنگ و سخت می گیرند به اندازه ای که مرگ او را آرزو می کنند و این عار و ننگ دیگری است.خامسا افراد بخیل به سبب دلبستگی فوق العاده غیر منطقی به مال و ثروتشان از نظر تفکر اجتماعی بسیار ضعیف و ناتوانند و این هم ننگ و عار دیگری است،لذا امام علیه السلام در عهدنامه معروف مالک اشتر به او توصیه می کند که هرگز بخیل را در مشورت خود دخالت ندهد که او را به ترک حق دعوت می کند و از ته دستی و فقر می ترساند؛
(لَا تُدْخِلَنَّ فِی مَشُورَتِکَ بَخِیلاً یَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ وَ یَعِدُکَ الْفَقْر) .
داستان هایی که از بخیلان و سخاوتمندان در تاریخ مانده دلیل روشنی بر گفتار امام علیه السلام است،هرچند گاهی این داستان ها مبالغه آمیز است؛از جمله درباره «محمد بن یحیی»که بر خلاف باقی برامکه فوق العاده بخیل بود نوشته اند که پدرش به یکی از خواص او گفت:تو چگونه از دوستان نزدیک«محمد بن یحیی»هستی در حالی که لباست پاره شده؟ گفت:سوزنی که پارگی لباس را با آن بدوزم ندارم و اگر«محمد بن یحیی»خانه ای داشته باشد به وسعت فاصله میان بغداد و نوبه (.منطقه ای است در جنوب مصر و نزدیک حبشه. ) مملو از سوزن سپس جبرئیل و میکائیل نزد او آیند و یعقوب نبی را به عنوان ضامن حاضر کنند و از او بخواهند سوزنی به عنوان عاریت دهد تا پیراهن پاره شده یوسف را بدوزند او هرگز چنین کاری نخواهد کرد. (.شرح نهج البلاغه علّامه شوشتری،ج 13،ص 307.)
امام علیه السلام در یکی دیگر از این کلمات قصار (حکمت 378) سخن بسیار جامعی درباره بخل فرمود آنجا که می فرماید:
«الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِئِ الْعُیُوبِ وَهُوَ زِمَامٌ یُقَادُ بِهِ إِلَی کُلِّ سُوءٍ؛ بخل تمام عیوب را در بر دارد و انسان را به سوی هر بدی و زشتی می کشاند».
در حدیث دیگری از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام می خوانیم:
«الْبُخْلُ یُمَزِّقُ الْعِرْض؛ بخل آبروی انسان را بر باد می دهد». ( .بحارالانوار،ج 75،ص 357. )
به همین دلیل در کلام بعضی از بزرگان آمده است:
«أبْخَلُ النّاسِ بِمالِهِ أجْوَدُهُمْ بِعِرْضِهِ؛ بخیل ترین مردم در مورد مال خود سخاوتمندترین آنها در مورد آبروی خویش است». ( .شرح نهج البلاغه علامه شوشتری،ج 13،ص 308.)
آنگاه امام به رذیله دوم اخلاقی اشاره کرده می فرماید:«ترس مایه نقصان می شود»؛ (وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَهٌ) .
افراد ترسو هرگز نمی توانند از قابلیت ها،شایستگی ها و استعدادهای خود استفاده کنند و نتیجه آن عقب ماندگی در زندگی است.به علاوه هنگامی که دین و جان و ناموس و کشور آنها به خطر بیفتد از جهاد ابا دارند و به جای این که در صف مجاهدان باشند در صف قاعدان و بیماران و از کار افتادگان و کودکان قرار می گیرند.هرگز هیچ آدم ترسویی به مقامی نرسیده؛نه کشف مهمی کرده نه پیروزی چشمگیری به دست آورده و نه به قله های کمال رسیده است.
از این رو در حدیثی از امام باقر علیه السلام می خوانیم:
«لَا یُؤْمَنُ رَجُلٌ فِیهِ الشُّحُّ وَ الْحَسَدُ وَ الْجُبْنُ وَ لَا یَکُونُ الْمُؤْمِنُ جَبَاناً وَ لَا حَرِیصاً وَ لَا شَحِیحاً؛ هیچ یک از کسانی که دارای بخل و حسد و جبن باشند به حقیقت ایمان نمی رسند و مؤمن ترسو و بخیل و حریص نخواهد بود». ( .بحارالانوار،ج 64،ص 364،ح 68.)حتی امیر مؤمنان علی علیه السلام به مالک اشتر توصیه می کند«که هرگز افراد ترسو را به حوزه مشاوران خود راه مده»؛
(وَ لَا تُدْخِلَنَّ فِی مَشوَرَتِکَ بَخِیلاً...وَ لَا جَبَاناً) و همان گونه که امام علیه السلام در نامه مالک اشتر اشاره فرموده سرچشمه جبن و ترس سوء ظن به ذات پاک پروردگار است، زیرا می دانیم خداوند به افراد با ایمان وعده داده که من شما را تنها نمی گذارم به جنگ مشکلات بروید و از من یاری بطلبید. آن گاه امام در سومین جمله اشاره به آثار فقر در زندگی انسان ها می کند و می فرماید:«فقر شخص زیرک را از بیان دلیلش گنگ می سازد»؛ (وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ) .
اشاره به این که از یک سو افراد فقیر در خود احساس حقارت می کنند و هر اندازه فَطِن و باهوش باشند بر اثر این احساس حقارت از گفتن حرف حساب خود و دفاع از حقوق خویشتن باز می مانند و از سوی دیگر چون می دانند بسیاری از مردم برای سخنان آنها بهایی قائل نمی شوند چون غالباً دنیاپرستند و برای افراد ثروتمند شخصیت قائلند همین احساس سبب می شود که فقیران نتوانند حرف حق خود را بیان کنند.
درباره آثار سوء فقر و تنگدستی روایات زیادی از معصومین علیهم السلام وارد شده که حتی فقر را در سرحد کفر معرفی کرده اند و این به سبب آن است که پیروان خود را برای مبارزه با فقر تشجیع کنند.در دنیای امروز نیز در مقیاسه ای عظیم این حقیقت به چشم می خورد که دولت های ثروتمند و زورگو با شجاعت سخنان باطل خود را همه جا مطرح می کنند در حالی که دولت های فقیر از رساندن حرف حساب خود به گوش جهانیان عاجزند.
البته این اصل استثنائاتی نیز دارد؛افراد فقیری را می شناسیم که همچون ابوذر شجاعانه به مبارزه با طاغوت های زمان برخاستند و حجت خود را بر آنها تمام کردند هرچند این قیام ها گاه به قیمت جان آنها تمام شد؛ولی این افتخار را در تاریخ برای خود ثبت کردند که در صف اول از صفوف مبارزان راه حق بودند.
اگر در بعضی از روایات مدحی از فقر شده و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آن را فخر خویش شمرده یا اشاره به فقر الی الله است که قرآن مجید بیان کرده: «یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ» 1 و یا اشاره به ساده زیستی و قناعت است که در ظاهر شباهت با فقر دارد.
حضرت در چهارمین و آخرین جمله که در واقع تکمیل کننده جمله سوم است می افزاید:«آن کس که فقیر و تنگدست است حتی در شهر خود غریب است»؛ (وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ) .
زیرا غریب کسی است که دوست و آشنایی ندارد و احساس تنهایی می کند و می دانیم دنیاپرستان از افراد فقیر و تنگدست فاصله می گیرند و آنها را در شهر خود غریب می گذارند و به عکس ثروتمندان حتی در بلاد دوردست از وطنشان غریب نیستند همان گونه که شاعر می گوید:
منعم به کوه و دشت و بیابان غریب نیست هر جا که رفت خیمه زد و بارگاه ساخت
دیگری می گوید:
آن را که بر مراد جهان نیست دسترس در زاد و بوم خویش غریب است و ناشناس
بعضی میان فقیر و مُقِلّ این فرق را گذاشتند که فقیر به کسی می گویند که در عین فقر،فقر خویش را نیز اظهار می کند و مقل کسی است که فقیر است و خویشتن دار.
ممکن است این تفاوت را از حدیثی که از معصومین علیهم السلام نقل شده است گرفته باشند،زیرا در حدیثی از امام صادق علیه السلام یا امام باقر علیه السلام می خوانیم که در پاسخ این سؤال که کدام صدقه افضل است فرمود:
«جُهْدُ الْمُقِلِّ؛ صدقه کسی که کم درآمد باشد (و در عین تنگدستی انفاق کند)»سپس به این آیه تمسک فرمود:
««وَ یُؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ»؛ دیگران را بر خود مقدم می دارند هرچند در تنگدستی باشند». (.کافی،ج 4،ص 18،ح 3.)
ریشه«مُقِلّ»که از ماده«قِلّت»گرفته شده،نشان می دهد که با فقیر متفاوت است.
انگلیسی
Imam Ali ibn Abū Tālib said the following: "Miserliness is a shame; cowardice is a defect; poverty disables an intelligent man from arguing his case, and a destitute person is a stranger in his own home town.
حکمت4: در نکوهش واماندگی و ستایش شکیبائی و پارسائی و دوری از گناهان و خشنود بودن به قضاء
اشاره
صوت
وَ قَالَ علیه السلام العَجزُ آفَهٌ وَ الصّبرُ شَجَاعَهٌ وَ الزّهدُ ثَروَهٌ وَ الوَرَعُ جُنّهٌ وَ نِعمَ القَرِینُ الرّضَی
ترجمه ها
دشتی
و درود خدا بر او، فرمود: ناتوانی، آفت و شکیبایی، شجاعت و زهد ثروت و پرهیزکاری سپر نگه دارنده است : و چه همنشین خوبی است راضی بودن و خرسندی .
شهیدی
ناتوانی آفت است ، و شکیبایی شجاعت و ناخواستن- دنیا- ثروت و پرهیزگاری سپری- نگه دار- و رضا نیکو همنشین- و یار-.
اردبیلی
و عاجز بودن از کسب آفتست و صبر کردن در طاعت و از معصیت دلیری است و زهد از دنیا توانگریست و اختیار از محرّمات سپریست از عذاب و نیکو همنشینی است خوشنودی و خورسندی
آیتی
و فرمود (علیه السلام): و ناتوانی، آفت است و شکیبایی، دلیری است و زهد، توانگری است و پارسایی، چونان سپر است. بهترین همنشین خشنودی است از خواست خداوند.
انصاریان
ناتوانی آفت ،پایداری شجاعت ،زهد در دنیا ثروت،و پاکدامنی سپر از بلاست .و رضا به قضا همنشینی نیکوست .
شرح ها
راوندی
و الثروه: الغنی. و الجنه فی الاصل: الترس لانه یستتر به.
کیدری
العجز: آفه: ای من عجز عن تهذیب اخلاقه و امساک نفسه عند اقتحام الشهوات، فقد ادرکته الافه، و ان حمل علی العموم کان وجها. و الزهد ثروه، ای غنی من قول النبی صلی الله علیه و آله: القناعه مال لا ینفد، و الزهد ان یختار المرء الباقی علی الفانی، و یحقر الدنیا فی عینه و یتنزه عن اکثر المباحات مع القدره علیها، و لا یدخر الدنیا، و الزاهد المطلق هو الذی لا یضیع عمره فی اکتساب اللذات الدنیا الدنیه و یقبل علی اکتساب اللذات الموعوده. فی العقبی و هذا بیع یستعقب ربحا عظیما، قال الله تعالی: فاستبشروا ببیعکم الذی بایعتم به و الزاهد من باع الفانی و اشتری الباقی و ذلک هو الثروه. قال بعض العارفین: ان بیع الدنیا بالاخره زهد ضعیف، لان مطلب العارف هو النسبه الشریفه التی بین العبد و المعبود، و هو الرضوان الاکبر، و العارف الحقیقی ان یاخذ الاموال و یتصرف فیها و یضعها فی مواضعها کما فعل امیرالمومنین علی علیه السلام، و کان العارف مع اموال الدنیا فی یده زاهدا و ربما کان الفقیر الذی لا یقدر علی درهم واحد غیر زاهد لان قلبه معلق بالدنیا، و العارف منقطع عن الدنیا غیر ملتفت الیها و لا یشتغل بطلب الدنیا و لا یترکها. لا تشغله الدنیا من طریق الطلب و من طریق الانقطاع، و الهرب عنها و بینه، و بین الدنیا لا وصال و لا انقطاع. مثال ذلک انک تری انسانا فی مدینه او سفر و لا صداقه بینک، و بینه، و لا عداوه لان العداوه ایضا نوع من الاشتغال، و هذا لا یتیسر لکل احد بل النادر فی کل زمان، و قیل لعبد الله بن المبارک یا زاهد، فقال: الزاهد هو عمر بن عبدالعزیز، فانه متصرف فی اموال الدنیا، و هو مع ذلک زاهد فیها. فاما انا فلا اقدر علی درهم، فکیف اکون زاهدا، و قیل من الزهد ترک الطلب ایضا، لان من لا یقدر علی الدنیا و یطلبها سرا و علانیه. فلیس بزاهد، بل هو ممن خسر الدنیا و الاخره، ذلک هو الخسران المبین. و الورع: الذی یتنزه عن المعاصی.
ابن میثم
هشتم: ناتوانی بلا است. کلمه ی العجز لفظ مهملی است که احتمال دارد منظور ناتوانی جسمی باشد یعنی ناتوانی بر دخل و تصرفات بدنی از کارهایی که باید توان انجام آنها را داشته باشد، و ممکن است مقصود ناتوانی روحی، یعنی ناتوانی در برابر هوای نفس و جلوگیری از آن باشد. نوع اول، بلای جسمانی و کمبود در آن است، و دومی، بلا و نقصی در عقل و هوش است. نهم- بردباری دلاوری است، بردباری فضیلتی از شاخه های پاکدامنی و تعریف آن چنین است ایستادگی در برابر هوای نفس تا انسان را به سمت لذتهای ناروا سوق ندهد. یعنی مبارزه با نفس اماره که لازمه اش داشتن فضیلت شجاعت است، از این رو حمل کلمه ی: الشجاعه بر کلمه ی الصبر حمل لازم بر ملزوم به شمار می آید. دهم- پارسایی سرمایه و دارایی است، پارسایی فضیلتی وابسته به پاکدامنی است. در تعریف آن گفته اند: خودداری نفس از متاع و خوشیهای دنیاست و چون مالداری در عرف مردم عبارت است از بی نیازی و فزونی ثروت، به خاطر شباهت پارسایی به بی نیازی حاصل از ثروت، کلمه ی ثروت را استعاره برای پارسایی آورده است از آن رو که هر دو باعث بی نیازی می باشند. یازدهم- پرهیزکاری سپر است، حقیقت پرهیزکاری عبارت است از پایبندی به کارهای خوب و از این رو لفظ الجنه را استعاره آورده است که پارسایی نیز همانند سپر انسان را از عذاب خدا در آخرت و از بزرگترین گرفتاریها در دنیا نگه می دارد، چنان که با سپر و دیگر سلاحها نگهداری می شود.دوازدهم- خوشنودی به قضای الهی همدمی نیکوست. قبلا روشن شد که خوشنودی به قضای الهی، و آنچه مقدر باشد، خود دری بزرگ از درهای بهشت، و از جمله نتایج صفات پسندیده است. بدیهی است که چنین چیزی در دنیا و آخرت همدمی نیکوست.خوشنودی به قضای الهی، همدمی نیکوست.
ابی الحدید
وَ قَالَ علیه السلام الْعَجْزُ آفَهٌ وَ الصَّبْرُ شَجَاعَهٌ وَ الزُّهْدُ ثَرْوَهٌ وَ الْوَرَعُ جُنَّهٌ وَ نِعْمَ الْقَرِینُ [اَلرِّضَا] اَلرِّضَی .
فهذه فصول خمسه الفصل الأول قوله علیه السلام العجز آفه و هذا حق لأن الآفه هی النقص أو ما أوجب النقص و العجز کذلک.
و کان یقال العجز المفرط ترک التأهب للمعاد.
و قالوا العجز عجزان أحدهما عجز التقصیر و قد أمکن الأمر و الثانی الجد فی طلبه و قد فات.
و قالوا العجز نائم و الحزم یقظان .
الفصل الثانی فی الصبر و الشجاعه قد تقدم قولنا فی الصبر.
و کان یقال الصبر مر لا یتجرعه إلا حر.
و کان یقال إن للأزمان المحموده و المذمومه أعمارا و آجالا کأعمار الناس و آجالهم فاصبروا لزمان السوء حتی یفنی عمره و یأتی أجله.
و کان یقال إذا تضیفتک نازله فاقرها الصبر علیها و أکرم مثواها لدیک بالتوکل و الاحتساب لترحل عنک و قد أبقت علیک أکثر مما سلبت منک و لا تنسها عند رخائک فإن تذکرک لها أوقات الرخاء یبعد السوء عن فعلک و ینفی القساوه عن قلبک و یوزعک حمد الله و تقواه .
الفصل الثالث قوله و الزهد ثروه و هذا حق لأن الثروه ما استغنی به الإنسان عن الناس و لا غناء عنهم کالزهد فی دنیاهم فالزهد علی الحقیقه هو الغنی الأکبر.
و روی أن علیا علیه السلام قال لعمر بن الخطاب أول ما ولی الخلافه إن سرک أن تلحق بصاحبیک فقصر الأمل و کل دون الشبع و ارقع القمیص و اخصف النعل و استغن عن الناس بفقرک تلحق بهما.
وقف ملک علی سقراط و هو فی المشرفه قد أسند ظهره إلی جب کان یأوی إلیه فقال له سل حاجتک فقال حاجتی أن تتنحی عنی فقد منعنی ظلک المرفق بالشمس فسأله عن الجب قال آوی إلیه قال فإن انکسر الجب لم ینکسر المکان.
و کان یقال الزهد فی الدنیا هو الزهد فی المحمده و الرئاسه لا فی المطعم و المشرب و عند العارفین الزهد ترک کل شیء یشغلک عن الله.
و کان یقال العالم إذا لم یکن زاهدا لکان عقوبه لأهل زمانه لأنهم یقولون لو لا أن علمه لم یصوب عنده الزهد لزهد فهم یقتدون بزهده فی الزهد .
الفصل الرابع قوله و الورع جنه کان یقال لا عصمه کعصمه الورع و العباده أما الورع فیعصمک من المعاصی و أما العباده فتعصمک من خصمک فإن عدوک لو رآک قائما تصلی و قد دخل لیقتلک لصد عنک و هابک.
و قال رجل من بنی هلال لبنیه یا بنی أظهروا النسک فإن الناس إن رأوا من أحد منکم بخلا قالوا مقتصد لا یحب الإسراف و إن رأوا عیا قالوا متوق یکره الکلام و إن رأوا جبنا قالوا متحرج یکره الإقدام علی الشبهات .
الفصل الخامس قوله و نعم القرین الرضا قد سبق منا قول مقنع فی الرضا.
و قال أبو عمرو بن العلاء دفعت إلی أرض مجدبه بها نفر من الأعراب فقلت لبعضهم ما أرضکم هذه قال کما تری لا زرع و لا ضرع قلت فکیف تعیشون قالوا نحترش ( فی اللسان:«حرش الضب یحرشه حرشا،و احترشه و تحرش و تحر عربه:أتی قفا جحره فقعقع بعصاه علیه و أتلج طرفها فی جحره فإذا سمع الصوت حسبه دابه ترید أن تدخل علیه فجاء یزحل علی رجلیه و عجزه مقاتلا و یضرب بذنبه فناهزه الرجل فأخذ بذنبه فضبب علیه-أی شد القبض-فلم یقدر أن یفیصه -أی یفلت منه». ) الضباب و نصید الدواب قلت فکیف صبرکم علی ذلک قالوا یا هذا سل خالق الخلق هل سویت فقال بل رضیت.
و کان یقال من سخط القضاء طاح و من رضی به استراح.
و کان یقال علیک بالرضا و لو قلبت علی جمر الغضا.
و فی الخبر المرفوع أنه صلی الله علیه و آله قال عن الله تعالی من لم یرض بقضائی فلیتخذ ربا سوائی.
کاشانی
کلمه هشتم: (العجز آفه) عاجز بودن مرد از کسب مال، آفت او است یعنی نقص مرتبت او است نزد عالمیان یا آنکه عجز از محافظت نفس و منع آن از اتباع شهوات و لذات دنیا موجب آفت است در آن جهان. کلمه نهم: (و الصبر شجاعه) و شکیبایی در طاعت و معصیت، دلیری است به اعتبار آنکه صبر، مقاومت نمودن است با نفس اماره تا منقاد نشود به قبایح لذات و آن مستلزم شجاعت است کلمه دهم: (الزهد ثروه) زهد توانگری است. زیرا که آن اعراض است از متاع دنیا و آن قناع نفس است و کلمه (القناعه کنز لا یفنی) موید این است شعر: قناعت توانگر کند مرد را خبر ده حریص جهانگرد را کلمه یازدهم: (الورع جنه) ورع- که اجتناب است از سیئات و ملازمت نفس بر حسنات- سپری است برای بازداشتن عذاب در روز حساب کلمه دوازدهم این است که: (نعم القرین الرضا) نیکو همنشینی است رضا دادن به قضا و در جمیع احوال خشنود شدن از خدای تعالی و آن وقتی متحقق شود که محبت الهی در طبیعت چنان راسخ باشد که احوال مختلفه مثل صحت و مرض و غنی و فقر و حیات و ممات، یکسان باشد نزد بنده و حضرت رسالت پناهی (صلی الله علیه و آله) فرموده (الرضا بالقضا باب الله الاعظم) شعر: قائد مرد به جنات صفا است فاتح گنج کرامات رضا است بی رضا روضه رضوان مطلب فیض سرچشمه حیوان مطلب
آملی
قزوینی
و عجز و بی طاقتی آفت است آدمی را در دین و دنیا بی التباس، و صبر و شکیبایی شجاعت است بی خلاف، و زهد یعنی اعراض از نعیم دنیا که زائل و فانی است ثروت و توانگری است، و ورع یعنی پرهیزکاری و اجتناب از مناهی سپر است پیش روی آدمی او را حمایت کند از مکاره دو جهان. و بدانکه زهد از دنیا بر دو وجه است: زهد ظاهری و آن آن باشد که شخص رغبت به دنیا هیچ از خود ظاهر نگرداند هر چند در نفس او باشد، و عقلای جهان و ارباب شرف و مروت از مردمان غالبا به این زهد خود را متصف گردانند، چون زمانه با ایشان مساعدت ننماید، و ابواب حاجات بر روی ایشان نگشاید، در پناه زهد گریزند تا در نظرها خوار و بی اعتبار نگردند و مذلت و اهانت نه بینند. و زهد باطنی و او آن بود که شخص از وفور آگاهی و بصیرت و علو نفس و همت بدل از دنیا معرض و محترز بود و او را ساخط و مبغض از آن روی که مبغوض حضرت حق تعالی است، و رغبت در آن مانع وصول بر غایب دار عقبی و رضوان حضرت مولی است، یا از جهت آنکه در معرض زوال و فنا است یا از جهت آنکه هر محبوبی در جهان متضمن انواع مکروه و اقسام اندوه است و هر راحتی مقرون به صد محنت مصیبت، و هر که از راه دین در امر دنیا تامل کرده باشد از جهت همه این جهات دنیا را دشمن دارد، و باشد که قومی بدین متدین نباشند، دنیا را به اعتبار جهت دویم و سیم دشمن دارند، و به هر تقدیر زهد دلیل علو همت و وفور بصیرت و نشان مروت و از اسباب ثروت آدمی باشد. خوب همنشینی است رضا به ما قسم الله و تسلیم بما قضی الله. و از حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و آله و سلم مروی است (الرضاء بالقضاء باب الله الاعظم)
لاهیجی
«والعجز آفه» یعنی واماندن از تحصیل و تکسب، مانند مرض است. یعنی چنانکه مرض منجر می شود به هلاکت، عجز از تحصیل نیز منجر شود به هلاکت.
«و الصبر شجاعه» یعنی و صبر و شکیبایی کردن در مصائب و بلایا، دلیری کردن است، یعنی چنانکه دلیر غالب و قاهر است صابر و شکیبا نیز غالب است بر مصائب و اذیت نمی کشد از مصائب.
«و الزهد ثروه» یعنی بی رغبت بودن به دنیا مال داشتن است، چنانکه مالدار مستغنی است و احتیاج به کسی ندارد، زاهد نیز مستغنی است و احتیاجی به دنیا ندارد.
«و الورع جنه» یعنی پرهیزگاری سپر است، یعنی چنانکه سپر محافظت می کند شخص را از تیغ خصم، پرهیزگاری نیز محافظت می کند متورع را از عذاب جهنم.
«و نعم القرین الرضا» یعنی خوب هم نشینی است راضی بودن به قضای خدا، یعنی چنانکه از همنشین خوب عقل و دین می افزاید، از راضی بودن به قضای خدا نیز عقل و دین می افزاید.
خویی
(و العجز آفه)فان العجز فی الانسان نوع من الفقر و الاقلال لانه عوز ما یحتاج الیه فی العمل و انفاد الامور الدنیویه او الدینیه، فکما ان الفقر و عدم المال نوع المال من العجز حیث ان الفقیر لا یقدر علی انفاد الامر المحتاجه الی بذل المال، فهو عاجز عن کثیر من الاعمال ای عاجز، فکذا العاجز الجسمی مثل الاعمی و الزمنی و الاشل، و العاجز النفسانی کالسفیه و الکسلان لا یقدر علی کثیر من الاعمال، فهو کمن عراه مرض او عاهه منعته عن العمل. (الشجاعه) هی المقاومه تجاه العدو المهاجم و دفع هجومه بما تیسر، او الهجوم علی العدو اللدود لدفعه، و کلما لا یلائم عدو کالبلاء و هجران الاصدقاء و مفارقه الاقرباء و ترک التمتع بما اشتهاه الانسان (و الصبر) هو المقاومه تجاه عدو المکاره و البلایا، فحقیقه الشجاعه هو الصبر، و هو من الصفات الممدوحه التی ورد فی الحث علیها آیات الکتاب و مستفیض السنه بغیر حساب. (و الثروه) المال و المتاع و المصروفان فی انجاز الحوائج، و الزاهد هو الذی ترک الحوائج العادیه و رغب عنها و کرهها، فیتحصل بالزهد للزاهد ما یحصله غیره بصرف الثروه مضافا الی ان الزاهد فی راحه عن تحصیل الحاجه و عواقبها، فمن صرف الدینار و الدرهم فی تحصیل غذاء لذیذ تعب نفسه بتحصیله و تحمل الم ما یعقبه من البطنه و الکسل و الدفع، و ربما بعض الامراض، و لکن الزاهد فی راحه عن ذلک کله، فالزهد ثروه بلا تعب. (و الورع) هو التحرز عما یضر عاجلا او آجلا فهو (جنه) دون ای بلیه و عاهه فی الدنیا و دون ای عذاب و عقوبه فی الاخره.
(و الرضا) هو حسن الاستقبال عما یعرض للانسان فی کل حال من حیث لا یقدر علی تغییره بتدبیره، فمن تلبس بالرضا تجاه ما قدر و قضی فقد قرن بما حسن حاله فی کل حین، و جعل لنفسه من نفسه رفیقا یفیض السرور فی قلبه.
و ناتوانی خود آفتی است جانی- و شکیبائی دلیریست- و زهد توانگری- و پارسائی سپریست محکم-
شوشتری
(و فی العجز آفه) فی (عیون القتیبی) قال ابوالمعافی: و ان التوانی انکح العجز بنته و ساق الیها حین زوجها مهرا فراشا و طیئا ثم قال لها اتکی قصارا هما لا بد ان یلدا الفقرا و قال الاصمعی: دخلت علی هارون الرشید و بین یدیه بدره، فقال: ان حدثتنی بحدیث فی العجز فاضحکتنی، و هبتک هذه البدره. فقلت: نعم، بینا انا فی صحاری الاعراب فی یوم شدید البرد و الریح و اذا باعرابی قاعد علی اجمه و هو عریان قد احتملت الریح کساءه فالقته علی الاجمه، فقلت: یا اعرابی ما (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) اجلسک ههنا علی هذه الحاله؟ فقال: جاریه وعدتها یقال لها سلمی انا منتظر لها. فقلت: و ما یمنعک من اخذ کسائک؟ فقال: العجز یوقفنی عن اخذه. فقلت له: فهل قلت فی سلمی شیئا؟ فقال: نعم. فقلت: اسمعنی- لله ابوک- فقال: لا اسمعک حتی تاخذ کسائی و تلقیه علی. فاخذته و القیته علیه فانشا یقول: لعل الله ان یاتی بسلمی فیبطحها و یلقینی علیها و یاتی بعد ذاک سحاب مزن تطهرنا و لا نسعی الیها فضحک الرشید حتی استلقی علی ظهره و قال: اعطوه البدره. و فی (دیوان معانی العسکری): و اکسل بیت سمعناه عن یحیی بن سعید الاموی لبعضهم: سالت الله ان یاتی بسلمی و کان الله یفعل ما یشاء فیاخذها و یطرحها بجنبی و یرقدها و قد کشف الغطاء و یاخذنی و یطرحنی علیها و یرقدها و قد قضی القضاء و یرسل دیمه سحبا علینا فیغسلنا و لا یلقی عناء (و الصبر شجاعه) لانه من قوه القلب، قال الشاعر: تصبر و لا تبد التضعضع للعدی و لو قطعت فی الجسم منک البواتر سرور الاعادی ان تراک بذله و لکنها تغتم اذ انت صابر و فی (مقاتل الطالبیین): اخذ عمرو بن شداد- من اصحاب ابراهیم بن عبدالله ابن الحسن- بعد قتله، فاتی به ابن دعلح- من قبل المنصور- فامر بقطع یده، فمدها فقطعت، ثم مد الیسری فقطعت، ثم رجله الیمنی فقطعت، ثم (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) مد الیسری فقطعت و ما یقربه احد و لا یمسه. ثم قال له: مد عنقک. فمدها فضربه ضارب بسیف کلیل فلم یصنع شیئا، فقال: اطلبوا سیفا صارما. فعجل الضارب فنبا فلم یصنع شیئا فقال عمر: و سیف اصرع من هذا. فسل ابن دعلج سیفا کان علیه فدفعه الی رجل فضربه، و قال ابن دعلج لعمرو بن شداد: انت والله الصارم. و فی (الطبری): قال ابن اسحاق: لما انهزم المشرکون فی حنین ادرک رجل من المسلمین درید بن الصمه فاخذ بخطام جمله و هو یظن انه امراه و ذلک انه کان فی شجار له، فاناخ به و اذا هو شیخ کبیر فقال له: ماذا ترید بی؟ قال: اقتلک. قال: و من انت؟ قال: ربیعه بن رفیع السلمی. ثم ضربه بسیفه فلم یغن شیئا. فقال: بئسما سلحتک امک، خذ سیفی هذا من موخر الرحل فی الشجار ثم اضرب به و ارفع عن العظام و اخفض عن الدماغ فانی کذلک کنت اقتل الرجال، ثم اذا اتیت امک فاخبرها انک قتلت دریدا فرب یوم و الله قد منعت نساءک. فزعمت بنو سلیم ان ربیعه قال: لما ضربته فوقع تکشف الثوب عنه فاذا عجانه و بطون فخذیه مثل القرطاس عن رکوب الخیل اعراء، فلما رجع الی امه اخبرها بقتله فقالت: و الله لقد اعتق امهات لک ثلاثا. (و الزهد ثروه) قال تعالی: (لکیلا تاسوا علی ما فاتکم و لا تفرحوا بما آتاکم … ) قالوا: جمع تعالی فی هاتین الکلمتین، و قال الشاعر: اذا ما شئت ان تحیا حیاه حلوه المحیا فلا تحسد و لا تحقد و لا تاسف علی الدنیا (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) (و الورع جنه): (و ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقضیا ثم ننجی الذین اتقوا و نذر الظالمین فیها جثیا). و فی الخبر: (الصوم جنه من النار) و وجهه ان الصوم عله للورع و التقوی قال تعالی: ( … کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلهم لعلکم تتقون. و الورع جنه و سبب السبب سبب.
مغنیه
(و العجز آفه) و کلمه العجز تعم و تشمل و باء الفقر و المرض و الجهل، و هذه الاوباء الثلاثه آفه الانسانیه بکاملها، و منها تنبع القبائح و الرذائل، و بخاصه الفقر فانه السبب القریب و البعید لاکثر الافات
و المشکلات. (و الصبر شجاعه) و جهاد. و حین یتحدث الامام عن الصبر و فوائده فانه یتحدث عن علم و تجربه، فلقد رای و شاهد صبر رسول الله (صلی الله علیه و آله) و الصحابه علی الاذی و التنکیل فی سبیل الاسلام، و ثباتهم علیه مستهینین بکل شی ء، و هذا الصبر هو الاصل و الاساس لحیاه الاسلام و انتشاره، و علی صخرته تخطم الکفر و الشرک، و لولا هذا الصبر و الثبات ما کانت الهجره و لا بدر و احد و الاحزاب، و بالتالی ما کان للاسلام عین و لا اثر. (و الزهد ثروه، و الورع جنه) المراد بالزهد التورع عن الحرام، و بالورع الکف عنه، و علیه یکون العطف للبیان و التفسیر، و المعنی ان العفیف النزیه فی غنی عن الناس، و امان من شرهم، لانه بعفته و نزاهته یرضی و یقنع بالمیسور، و یکف اذاه عن الاخرین، و القناعه کنز، و کف الاذی حصن و صیانه. و تقدم الکلام عن ذلک مرارا و تکرارا مفصلا و مجملا. انظر شرح الخطبه 189 فقره و (التقوی).
(نعم القرین الرضی) علیک ان تسعی جهدک للرزق، و لا تتکل علی القدر، و اذا سعیت و نلت من الحلال دون ما املت فارض بما تیسر و لا ترفضه و تتبرم به. و قدیما قیل لا یترک المیسور بالمعسور، کیف و الحرمان اقل منه، و بعض الشر اهون من بعض؟ خذ ما تیسر، و انتظر الفرصه الی ما هو افضل، و لا تتعجل الشی ء قبل اوانه، فان الامور مرهونه باوقاتها.. و لا اظن مخلوقا حقق کل ما ینشد من سعاده الا من روض نفسه علی التسلیم و الرضا بما لا سبیل الی سواه، و لا یقول لشی ء لم یکن: لیته کان، او لما کان: لیته لم یکن. و الرضا بمنطق الواقع هو الذی عناه الامام، و اثنی علیه بقوله: (نعم القرین الرضا) لانه یحرر صاحبه من الحیره و القلق، و التبرم و السخط بلا جدوی. و بالاختصار ان تعاسه الانسان قد تاتی من داخله لا من خارجه، و من صنع یده لا من صنع القدر، لانه یرفض الانسجام مع ظروفه الخاصه التی تمسه فی الصمیم، و توثر علیه و علی شوونه، و لا یجنی من معاندتها الا الاهات و الحسرات.. و رایت من الشباب الجامعی من یانف و یحتقر بعض الاعمال، لانها- بزعمه- عیب یمس بکرامته، و یطمح الی وظائف الاغوات و ابناء الذوات، فیبحث و یلهث وراء کل متزعم حتی اذا یئس عاد الی ما استنکف عنه من قبل، و طلبه بلهفه.. و لکن بد فوات الفرصه التی لا سبیل الی مردها.. فقعد کسیحا خاسرا، لانه اراد القفز اکثر مما تستطیع عضلاته. و هکذا قضت حکمه الخالق جلا و علا ان یعاقب بالحرمان من استنکف عن رزقه المکتوب. و ایضا ریات کثیرا من الشباب الجامعی یستسلمون لمنطق الواقع، و لا یانفون من وظیفه کاتب بسیط، و بعضهم من حمله الدکتوراه، و مع الصبر و الایام صار احدهم مدیرا عاما، و آخر استاذا جامعیا، او رئیسا لمصلحه، او قاضیا مرموقا.. و لا سر- فیما اعتقد- الا الرضا و الصبر الذی هو من مظاهر الحمد و الشکر، فانجز لهم سبحانه قوله و وعده: (لئن شکرتم لازیدنکم- 7 ابراهیم). حمدا لله و شکرا.
عبده
و الجنه بالضم الوقایه
جعفری
فیض الاسلام
و عجز و واماندگی آفت و بیچارگی است (که شخص را از پا در می آورد) و شکیبائی دلاوری است، و پارسائی دارائی است (زیرا پارسا مانند مالدار که به کسی نیازمند نیست به دنیا و کالای آن نیازمند نمی باشد) و دوری از گناهان سپر است (از عذاب الهی، همانطور که سپر شخص را از شمشیر محافظت می نماید پرهیزکاری او را از سختیهای دنیا و آخرت رهائی می دهد). رضاء و خشنودی بودن به قضاء نیکو همنشینی است (همانطور که همنشین شخص را در رفاه و آسایش دارد، خشنود به آن چه خداوند خواسته در رفاه و آسایش میباشد)
زمانی
گفته شده: العجز المفرط ترک التاهب للمعاد: واماندگی شدید، آماده نبودن برای قیامت است. و گفته شده: (الصبر مر لا یتجرعه الاحر) صبر و استقامت در برابر ناملایمات و رسیدن به هدف، کار تلخی است که فقط آزادگان این تلخی را جرعه جرعه می نوشند. گفته شده روزگار خوش و ناپسند سرنوشت معینی دارند همانند روزگار و عمر مردم، در روزگاری که ناراحتی وجود دارد صبر کنید تا مدتش به پایان برسد. زهد و پارسائی این است که آنچه انسان را از توجه بخدا باز می دارد کنار بگذاریم. گفته شده وقتی عالم، پارسا نباشد بلای زمان خود خواهد بود زیرا که مردم می گویند اگر علم او زهد را تایید کرده بود پرهیزکاری می بود لذا مردم در ناپرهیزکاری از او پیروی می کنند و هم چنین در اشراف گیری! پرهیز از گناه مهمترین پناهگاه است زیرا پرهیز از گناه انسان را از آلودگی به گناه نجات می بخشد و عبادت خدا از گرفتار دشمن شدن. کسی که پرهیزکاری را پیشه خود سازد خدا راه فرار برای او بوجود می آورد.
سید محمد شیرازی
(و العجز) ای التعاجز عن اداء الحقوق (آفه) ای بلاء علی الانسان (و الصبر شجاعه) للنفس اذ تتحمل المکاره کالشجعان الذین یتحملون شدائد الحرب و نحوها (و الزهد ثروه) اذ الزاهد کالمثری لا یحتاج الی احد، لنفرته عن الدنیا فلا یحتاج الیها (و الورع) عن محارم الله (جنه) ای وقایه للانسان عن مکاره الدنیا و الاخره.(نعم القرین) ای المقارن للانسان (الرضا) فان الانسان الراضی بقسمته فی فرح دائم
موسوی
(العجز آفه) العجز یعنی عدم القدره او عدم التمکن من القیام بما یطمح الیه الانسان او العجز عما یطلب منه، فمن لم یکن عالما لم یتمکن من نشر العلم و بثه و من لم یکن غنیا لم یستطیع البذل و العطاء فالعجز اذا عاهه و مرض یقعد الانسان عن نیل مراده … (الصبر شجاعه) الصبر یعنی ضبط النفس و عدم اضطرابها عند الاحداث العظیمه حینما تعصف بهذا الانسان فهو ذو شجاعه یواجه بها مصاعب الحیاه و مشاکلها فلا ینهزم امامها او ینسحق تحت ضرباتها و الشجاعه صمود و رباطه جاش و اطمئنان و اقدام و قوه قلب و الصابر انسان متزن یحافظ علی سلامه فکره و استمراریه حل ما یعترض سبیله من قضایا معقده و مشاکل مستعصیه … (و الزهد ثروه) الزهد هو التعفف عن الدنیا و الاستغناء عما فیها و عمن هی فی ایدیهم فهو ثروه مال یستغنی به الانسان عن الناس و عما فی ایدیهم. و الزهد حاجته مقضیه بل لا حاجه له فهو اغنی ممن یملک الثروه و المال و یقضی حاجته بها مع فارق ان الزاهد لم یحتج الی الثوره لیقضی حاجته لعدم الحاجه بینما الثانی یحتاج الیها لیقضی بها حاجته … (و الورع جنه) الورع حاله نفسیه تستدعی من الانسان ان یبتعد عن المحرمات بل عن المشتبهات و بذلک یقی نفسه من النار و یدفع عنها عذاب الملک الجبار فکما ان الترس یحمی من ضربات سیوف الاعداء کذلک الورع یحمی الانسان من النار …و نعم القرین الرضی) ان ترضی بما انت فیه و ما انت علیه و تفکر بهدوء بما تحب ان تصیر الیه فهذا من احسن الامور و افضلها اما اذا لم ترض و سخطت فانک ستبتلی بازمه حاده تفقد فیها اعصابک و تعکر مزاجک و تعیش حیاه قلقه باستمرار.
طالقانی
روایت است که علی علیه السّلام هنگامی که عمر بن خطاب به خلافت رسید، به او گفت: اگر می خواهی به مقام دو سالار خود - پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و ابو بکر- برسی و شاد شوی، بر تو باد که آرزویت را کوتاه کنی و کمتر از حد سیری بخوری و پیراهن خویش را رقعه زنی و کفش خود را پاره دوزی و با فقر - و قناعت به آن- از مردم بی نیاز شوی، در آن صورت به آن دو ملحق خواهی شد.
سقراط در آفتاب نشسته و پشت به خاکهای چاهی که در آن می آرمید، داده بود. پادشاهی کنار او ایستاد و گفت: نیاز خود را بخواه. گفت: نیاز من این است که از کنار من دور شوی که سایه ات مانع استفاده من از آفتاب شده است.
و گفته شده است زهد در دنیا عبارت از زهد در ریاست و در دوست داشتن ستایش است نه در خوراک و آشامیدنی، و در نظر عارفان زهد، ترک هر چیزی است که تو را از خداوند باز دارد.
در مورد رضا خبری مرفوع از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آورده است که فرموده است: خداوند متعال می فرماید «هر کس به قضای من راضی نیست، پروردگار دیگری جز من برای خود برگزیند.»
مکارم
امام علیه السلام فرمود:
عجز و ناتوانی آفت است و صبر،شجاعت و زهد،ثروت و تقوا و پرهیزگاری سپری است (در برابر گناهان و خطرات شیطان و هوای نفس) و رضایت و خشنودی (از تقدیرات الهی) بهترین همنشین است. ( .سند این حکمت در ذیل حکمت دوم گذشت. )
شرح و تفسیر
قویّ و صبور باش
امام در چهارمین کلمه از کلمات قصارش به پنج وصف از اوصاف انسانی اشاره می کند که یکی منفی و چهار وصف از آن مثبت است و آثار هر کدام را در جمله بسیار کوتاهی بر می شمارد.
نخست می فرماید:«عجز و ناتوانی آفت است»؛ (الْعَجْزُ آفَهٌ) .
عجز مفهوم وسیعی دارد که هرگونه ناتوانی علمی،جسمی،اقتصادی و فکری را شامل می شود و به یقین اینها بزرگ ترین آفات زندگی انسان است؛ انسان عاجز،ذلیل و خوار عقب مانده و شکست خورده و بی ارزش و بی مقدار است به همین دلیل اسلام می گوید:بکوشید و هرگونه عجز را از خود دور سازید و با قدرت و قوت به اهداف مالی و معنوی خود برسید.البته گاه می شود که عجز و ناتوانی بدون اختیار دامان انسان را می گیرد،ولی غالباً چنین نیست، بلکه نتیجه کوتاهی ها و بی برنامگی هاست.همان گونه که در حدیث جالبی که کلینی در کافی از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل کرد می خوانیم:
«إِنَّ الْأَشْیَاءَ لَمَّا ازْدَوَجَتْ ازْدَوَجَ الْکَسَلُ وَالْعَجْزُ فَنُتِجَا بَیْنَهُمَا الْفَقْرَ؛ هنگامی که اشیاء با یکدیگر ازدواج کردند تنبلی و ناتوانی نیز به هم پیوستند و فرزند آنها فقر بود». (.کافی،ج 5،ص 86،ح 8. )
سپس در دومین نکته اشاره به آثار مثبت صبر و شکیبایی کرده می فرماید:
«صبر شجاعت است»؛ (وَ الصَّبْرُ شَجَاعَهٌ) .
بدیهی است صبر چه در مقابل عوامل معصیت باشد،چه در مسیر اطاعت پروردگار چه در برابر مصائب روزگار انجام گیرد،نوعی شجاعت محسوب می شود و تنها شجاعانند که از عهده شکیبایی در این مراحل سه گانه بر می آیند.
نمونه کامل این سخن همان چیزی است که امیر مؤمنان علی علیه السلام در صدر اسلام از پیغمبر و یاران باوفایش تجربه کرده بود که در برابر انواع مشکلاتی که از سوی دشمنان اسلام هر روز به شکلی انجام می شد صبر و استقامت کرده بودند و با شجاعت تمام آنها را پشت سر گذاشتند و اگر این شکیبایی شجاعانه مسلمانان صدر اول در دوران محاصره شعب ابی طالب و هجرت به حبشه و سپس هجرت به سوی مدینه و بعد از آن حضور در میدان های جنگ بدر، خیبر،خندق و حنین نبود امروز آیینی به نام اسلام بر بخش عظیمی از جهان سایه نیفکنده بود.
در واقع مسلمانان هم در برابر خواسته های دل استقامت و صبر نشان دادند، هم در مسیر اطاعت پروردگار و هم در مقابل مصائب و مشکلات پی در پی.
همان گونه که در حدیثی در جلد دوم کافی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است که می فرماید:
«الصَّبْرُ ثَلَاثَهٌ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَهِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَهِ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیَه» . (.کافی،ج 2،ص 91،ح 15. )
در کلمات بزرگان نیز تعبیرات جالبی درباره صبر آمده است از جمله این که گفته اند:
«الصَّبْرُ مُرٌّ لا یَتَجَرَّعُهُ إلاّ حُرٌّ؛ صبر تلخ است ولی جز آزادگان این شربت ناگوار را نمی نوشند».
نیز گفته اند
«إنَّ لِلْأزْمانِ الْمَحْمُودَهِ وَ الْمَذْمُومَهِ أعْماراً وَ آجالاً کَأَعْمارِ النّاسِ وَ آجالِهِمْ فَاصْبِرُوا لِزَمانِ السُّوءِ حَتّی یَفْنی عُمْرُهُ وَ یَأتی أجَلُهُ؛ دوران های خوب
و بد عمر و اجلی دارند مانند عمر و اجل انسان ها؛به هنگامی که دوران سختی پیش آید صبر کنید تا عمرش پایان گیرد و اجلش فرا رسد».
نیز گفته اند:
«إذا تَضَیَّفَتْکَ نازِلَهٌ فَأقْرِهَا الصَّبْرُ عَلَیْها وَ أکْرِمْ مَثْواها لَدَیْکَ بِالتَّوَکُّلِ وَ الْإحْتِسابِ لِتُرِحِّلَ عَنْکَ وَ قَدْ أبْقَتْ عَلَیْکَ أکْثَرَ مِمّا سَلَبَتْ مِنْکَ؛ هنگامی که حادثه سختی به میهمانی تو آمد با صبر و شکیبایی از آن پذیرایی کن و جایگاه آن را با توکل بر خدا و حساب عند الله گرامی بدار تا زمانی که این میهمان از نزد تو برود در حالی که بیش از آنچه از تو گرفته است برای تو باقی خواهد گذارد». (.شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید،ج 18،ص 90.)
آن گاه در سومین جمله می فرماید:«زهد ثروت است»؛ (وَ الزُّهْدُ ثَرْوَهٌ) .
اشاره به اینکه انسان از ثروت آیا چیزی جز بی نیازی می خواهد و آدم زاهدِ قانع،از همه خلق بی نیاز است و چه بسا ثروتمندانی که جزء نیازمندان هستند.
زهد همان بی اعتنایی به زرق و برق دنیا و مال و منال و شهرت و آوازه است.
زاهد کسی نیست که فاقد این امور باشد بلکه زاهد کسی است که دلبسته و وابسته به این امور نباشد؛خواه آن را داشته باشد یا نه! بلکه می توان گفت:
زاهدان از ثروتمندان غنی ترند،چرا که ثروتمندان از یک سو باید پیوسته ثروت خود را حساب و کتاب کنند و از سوی دیگر مراقب باشند سارق و دشمنی آن را از دست آنها نگیرد در حالی که زاهدان از همه اینها بی نیازند.در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می خوانیم که خطاب به علی علیه السلام فرمود:
«یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ قَدْ زَیَّنَکَ بِزِینَهٍ لَمْ یُزَیِّنِ الْعِبَادَ بِزِینَهٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ مِنْهَا؛زَیَّنَکَ بِالزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا؛ ای علی خداوند تو را به زینتی آراسته که هیچ بنده ای به زینتی بهتر از آن نزد خداوند آراسته نشده است تو را به زهد در دنیا آراسته است». ( .بحارالانوار،ج 39،ص 297،ح 103. )و در حقیقت چنین است چون آراستگی به زهد انسان را به بسیاری از صفات دیگر از فضایل اخلاقی می آراید.
به همین دلیل در حدیث دیگری از امام صادق صلی الله علیه و آله می خوانیم:
«جُعِلَ الْخَیْرُ کُلُّهُ فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ الزُّهْدَ فِی الدُّنْیَا...حَرَامٌ عَلَی قُلُوبِکُمْ أَنْ تَعْرِفَ حَلَاوَهَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَزْهَدَ فِی الدُّنْیَا؛ تمام نیکی ها در خانه ای قرار داده شده و کلید آن زهد در دنیاست...سپس فرمود:حلاوت ایمان بر دل و جان شما حرام است تا زمانی که دل هایتان زهد در دنیا پیشه کند». ( .کافی،ج 2،ص 128،ح 2. )
آن گاه در چهارمین جمله می فرماید:«تقوا و پرهیزگاری سپری است (در برابر گناهان و خطرات شیطان و هوای نفس)»؛ (وَ الْوَرَعُ جُنَّهٌ) .
ورع به معنای تقوا یا حد اعلای تقواست به گونه ای که انسان حتی از شبهات پرهیز کند.این فضیلت انسانی از حالت خداترسی باطنی سرچشمه می گیرد که چون در برابر او گناهی ظاهر شود سدی در میان او و گناه ایجاد کند.
تعبیر به«جنه»تعبیر جالبی است،زیرا سپر وسیله ای دفاعی در مقابل آماج تیرهای دشمن یا شمشیرها و نیزه هاست گویا هوای نفس و شیطان پیوسته قلب انسان را هدف تیرهای خود قرار می دهد و انسان با ورع به وسیله این سپر می تواند از آزار آنها در امان بماند.
در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می خوانیم:
«لِکُلِّ شَیْءٍ أُسٌّ وَ أُسُّ الْإیمانِ الْوَرَعُ؛ هر چیز اساس و شالوده ای دارد و شالوده ایمان ورع است». (.کنزالعمال،ح 7284. )
در حدیثی که از امیر مؤمنان علی علیه السلام در غرر الحکم نقل شده می خوانیم:
«عَلَیْکَ بِالْوَرَعِ فَإنَّهُ عَوْنُ الدّینِ وَ شَیْمَهُ الْمُخْلِصینَ؛ بر تو باد به پیشه کردن ورع، زیرا (بهترین) یاور دین و روش مخلصان است». ( .غررالحکم،ح 5915.)
سپس در پنجمین و آخرین جمله می فرماید:«رضایت و خشنودی (از تقدیرات الهی) بهترین همنشین است»؛ (وَ نِعْمَ الْقَرِینُ الرِّضَی) .
همنشین خوب کسی است که به انسان آرامش بخشد و او را از بی تابی در برابر مشکلات باز دارد و در او روح امید بدمد و تمام این آثار در راضی بودن به قضای الهی است.
آنکس که مقدرات را از سوی خداوند حکیم و مهربان می داند هرگز از مصائبی که به هر حال در دنیا روی می دهد و مشکلاتی که گریبان انسان را ناخواسته می گیرد ناراحت نمی شود و بی تابی نمی کند و اعصاب خود را در هم نمی کوبد.
البته این بدان معنا نیست که انسان در برابر هر حادثه ای تسلیم شود،بلکه به این معناست که تمام کوشش خود را برای پیروزی بر مشکلات به کار گیرد؛ولی اگر حوادثی خارج از حیطه قدرت او رخ دهد در برابر آن راضی باشد و زبان به ناشکری نگشاید و جزع و بی تابی نکند.
در روایتی آمده است که موسی بن عمران علیه السلام به پیشگاه خداوند عرضه داشت:مرا به عملی راهنمایی کن که اگر آن را انجام دهم رضای تو را به دست آورده باشم.خداوند به او وحی فرستاد که رضای من (گاه) در ناخوشنودی توست و طاقت آن را نداری...موسی بر زمین به سجده افتاد عرض کرد خداوندا افتخار سخن گفتنت با من را به من بخشیده ای و پیش از من به کس دیگری نداده ای و هنوز مرا به عملی راهنمایی نکرده ای که با آن رضا و خوشنودی ات را به دست آورم
«فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنَّ رِضَایَ فِی رِضَاکَ بِقَضَائِی؛ خداوند به او وحی فرستاد که رضای من در این است که تو راضی به قضای من باشی». ( .بحارالانوار،ج 79،ص 134.)
انگلیسی
Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Incapability is a catastrophe; endurance is bravery; abstinence is wealth; self-restraint is a shield (against sinning), and the best company is submission (to Allāh s will).”
حکمت5: در ستودن دانائی و خوهای پسندیده و اندیشه
اشاره
صوت
وَ قَالَ علیه السلام العِلمُ وِرَاثَهٌ کَرِیمَهٌ وَ الآدَابُ حُلَلٌ مُجَدّدَهٌ وَ الفِکرُ مِرآهٌ صَافِیَهٌ
ترجمه ها
دشتی
و درود خدا بر او، فرمود: دانش، میراثی گرانبها ، و آداب، زیورهای همیشه تازه ، و اندیشه، آیینه ای شفّاف است .
شهیدی
دانش میراثی است گزین و آداب، زیورهای نوین- جان و تن- و اندیشه آینه روشن.
اردبیلی
و علم میراث یافتنی است بس سودمند و ادبها حلّه هائیست تازه و فکر آیینه صافیست و سینه عاقل صندوق سرّ اوست و گشاده روئی دام دوستیست و برداشتن سختیها گور عیبها و پوشاننده عارهاست و روایت کرده اند که آن حضرت فرمود در بیان کردن از همین معنی نیز که مصالحه کردن نهان کردن عیبهاست و هر که خوشنود باشند از نفس خود بجهه اعتقاد کمال و رفعت قدر خود بسیار باشد ناخشنود شده بر او و صدقه دادن و دوائیست حاجت برآرنده و عملهای مردمان در دنیای خودشان در پیش چشمهای آنهاست در آخرت خود
آیتی
و فرمود (علیه السلام): و دانش، میراثی است گرانمایه و آداب، زیورهایی نو به نو و اندیشه، آینه ای صافی است.
انصاریان
و آن حضرت فرمود:دانش میراثی گرانبها ،آداب پسندیده زیورهای تازه ،و اندیشه آیینه ای صاف است .
شرح ها
راوندی
کیدری
و الاداب حلل مجدده: ای لا یبلی بل یزداد بکثره التجارب و الممارسه کل وقت جده و عنی بالاداب هنا آداب الشرع التی هی مکارم الاخلاق. (الفکر مراه صافیه). بالفکر ینتقش صور المعلومات فی العقل و ما لا یعلم بدیهه لابد من طلبه و لا یمکن طلبه الا بمعروفین یولف بینهما فتعرف من تالفهما المطلوب المجهول، و هما کاصلین له بمنزله راس المال و العلم بالتجاره للربح، فمن و جد راس المال، و لم یعرف التجاره ضیع راس ماله، و من عرف التجاره، فلا مال فلا فائده و من جاز کلی الامرین، فقد فاز بالربح العظیم. مثاله من اراد ان یعرف ان العقبی خیر من الدنیا لا یمکنه ذلک الا بمعرفه اصلین. احدهما: ان الباقی خیر من الفانی و الاخره ان العقبی باقیه، و الدنیا فانیه و هذان العلمان کالزند و المقدحه و التفکر، کحرکه ید القابس، و العلم المطلوب کالنار التی یخلقها الله بسبب الزند و المقدحه و الفکر و الحرکه درجتان اولاهما ان یتفکر فی نفسه، و اعماله المکروهه و رذایله الخبیثه لیخلص نفسه منها و الرذایل الظاهره کالمعاصی، و الباطنه کالحرص و الحسد و البخل و نحوها. و ثانیهما: التفکر فی افعال الله تعالی، و لذلک قال النبی صلی الله علیه و آله تفکروا فی المخلوق و لا تفکروا فی الخالق.
ابن میثم
دانش میراثی ارزشمند است. آداب پسندیده، زیورهایی تازه و کهنگی ناپذیرند. اندیشه ی آدمی، آیینه ای صاف است. دوازدهم- خوشنودی به قضای الهی همدمی نیکوست. قبلا روشن شد که خوشنودی به قضای الهی، و آنچه مقدر باشد، خود دری بزرگ از درهای بهشت، و از جمله نتایج صفات پسندیده است. بدیهی است که چنین چیزی در دنیا و آخرت همدمی نیکوست. سیزدهم- دانش میراثی ارزشمند است، علم و آگاهی فضیلت نفس عاقله و بالاترین کمالی است که مورد توجه است، و به همین جهت میراث ارزشمند دانشمندان بلکه ارزشمندترین میراث و دستاورد است. مقصود امام (علیه السلام) وراثت معنوی است چنان که در قرآن آمده است: فهب لی من لدنک ولیا یرثنی و یرث من آل یعقوب، یعنی دانش و حکمت. چهاردهم- آداب پسندیده، زیورهای تازه و کهنگی ناپذیرند. مقصود امام (علیه السلام) آداب شرعی و اخلاقی پسندیده است، کلمه ی الحلل و المجدده را استعاره آورده است به اعتبار زینت دائمی انسان به وسیله ی آداب، و تازگی شوکت و زیبایی رضای روحش در طول زمان، با رعایت آنها و بروز آثار نیک، آداب نیک، مانند زیورهایی که پیوسته صاحب زیور را تازه و باطراوات نشان می دهد. پانزدهم-
اندیشه ی آدمی آینه ای صاف است، گاهی مقصود از فکر، همان نیروی اندیشه و گاهی- بطور مطلق- حرکت نیروی فکری، به هر صورتی که باشد، و گاهی هم معنای دیگری مورد نظر است. اما در این جا منظور همان نیروی فکری است. کلمه ی: المرآه یعنی آینه، را استعاره آورده است از آن جهت که نیروی اندیشه وقتی که در پی مطالب تصوری و یا تصدیقی برمی آید و آنها را درمی یابد و عکس برداری می کند، چنان است که در آینه صورت اشیایی که برابر آنها قرار می گیرد، می افتد.
ابی الحدید
وَ قَالَ علیه السلام الْعِلْمُ وِرَاثَهٌ کَرِیمَهٌ وَ الآْدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَهٌ وَ الْفِکْرُ مِرْآهٌ صَافِیَهٌ .
إنما قال العلم وراثه لأن کل عالم من البشر إنما یکتسب علمه من أستاذ یهذبه و موقف یعلمه فکأنه ورث العلم عنه کما یرث الابن المال عن أبیه و قد سبق منا کلام شاف فی العلم و الأدب.
و کان یقال عطیه العالم شبیهه بمواهب الله عز و جل لأنها لا تنفد عند الجود بها و تبقی بکمالها عند مفیدها.
و کان یقال الفضائل العلمیه تشبه النخل بطیء الثمره بعید الفساد.
و کان یقال ینبغی للعالم ألا یترفع علی الجاهل و أن یتطامن له بمقدار ما رفعه الله علیه و ینقله من الشک إلی الیقین و من الحیره إلی التبیین لأن مکافحته قسوه و الصبر علیه و إرشاده سیاسه.
و مثاله قول بعض الحکماء الخیر من العلماء من یری الجاهل بمنزله الطفل الذی هو بالرحمه أحق منه بالغلظه و یعذره بنقصه فیما فرط منه و لا یعذر نفسه فی التأخر عن هدایته.
و کان یقال العلم فی الأرض بمنزله الشمس فی الفلک لو لا الشمس لأظلم الجو و لو لا العلم لأظلم أهل الأرض .
و کان یقال لا حله أجمل من حله الأدب لأن حلل الثیاب تبلی و حلل الأدب تبقی و حلل الثیاب قد یغتصبها الغاصب و یسرقها السارق و حلل الآداب باقیه مع جوهر النفس .
و کان یقال الفکره الصحیحه أصطرلاب روحانی.
و قال أوس بن حجر یرثی إن الذی جمع السماحه و النجده
و من کلام الحکماء النار لا ینقصها ما أخذ منها و لکن یخمدها ألا تجد حطبا و کذلک العلم لا یفنیه الاقتباس و لکن فقد الحاملین له سبب عدمه.
قیل لبعضهم أی العلوم أفضل قال ما العامه فیه أزهد.
و قال أفلاطون من جهل الشیء و لم یسأل عنه جمع علی نفسه فضیحتین.
و کان یقال ثلاثه لا تجربه معهن أدب یزین و مجانبه الریبه و کف الأذی.
و کان یقال علیکم بالأدب فإنه صاحب فی السفر و مؤنس فی الوحده و جمال فی المحفل و سبب إلی طلب الحاجه.
و کان عبد الملک أدیبا فاضلا و لا یجالس إلا أدیبا.
و روی الهیثم بن عدی عن مسعر بن کدام قال حدثنی سعید بن خالد الجدلی
قال لما قدم عبد الملک الکوفه بعد قتل مصعب دعا الناس یعرضهم علی فرائضهم فحضرنا بین یدیه فقال من القوم قلنا جدیله فقال جدیله عدوان قلنا نعم فأنشده عذیر الحی من عدوان
ثم أقبل علی رجل منا وسیم جسیم قدمناه أمامنا فقال أیکم یقول هذا الشعر قال لا أدری فقلت أنا من خلفه یقوله ذو الإصبع فترکنی و أقبل علی ذلک الرجل الجسیم فقال ما کان اسم ذی الإصبع قال لا أدری فقلت أنا من خلفه اسمه حرثان فترکنی و أقبل علیه فقال له و لم سمی ذا الإصبع قال لا أدری فقلت أنا من خلفه نهشته حیه فی إصبعه فأقبل علیه و ترکنی فقال من أیکم کان فقال لا أدری فقلت أنا من خلفه من بنی تاج الذین یقول الشاعر فیهم فأما بنو تاج فلا تذکرنهم و لا تتبعن عیناک من کان هالکا.
فأقبل علی الجسیم فقال کم عطاؤک قال سبعمائه درهم فأقبل علی و قال و کم عطاؤک أنت قلت أربعمائه فقال یا أبا الزعیزعه حط من عطاء هذا ثلاثمائه و زدها فی عطاء هذا فرحت و عطائی سبعمائه و عطاؤه أربعمائه ( یقال للرجل الصعب المنیع:حیه الأرض. ) .
و أنشد منشد بحضره الواثق هارون بن المعتصم
أ ظلوم إن مصابکم رجلا
أهدی السلام تحیه ظلم ( نسبه ابن خلّکان و الحریری فی دره الغواص 43 إلی العرجی،و نسبه البغدادیّ فی الخزانه 1:317 إلی الحارث بن خالد المخزومی. ) .
فقال شخص رجل هو خبر إن و وافقه علی ذلک قوم و خالفه آخرون فقال الواثق من بقی من علماء النحویین قالوا أبو عثمان المازنی بالبصره فأمر بإشخاصه إلی سر من رأی بعد إزاحه علته قال أبو عثمان فأشخصت فلما أدخلت علیه قال ممن الرجل قلت من مازن قال من مازن تمیم أم من مازن ربیعه أم مازن قیس أم مازن الیمین قلت من مازن ربیعه قال باسمک بالباء یرید ما اسمک لأن لغه مازن ربیعه هکذا یبدلون المیم باء و الباء میما فقلت مکر أی بکر فضحک و قال اجلس و اطمئن فجلست فسألنی عن البیت فأنشدته منصوبا فقال فأین خبر إن فقلت ظلم قال کیف هذا قلت یا أمیر المؤمنین ألا تری أن البیت إن لم یجعل ظلم خبر إن یکون مقطوع المعنی معدوم الفائده فلما کررت القول علیه فهم و قال قبح الله من لا أدب له ثم قال أ لک ولد قلت بنیه قال فما قالت لک حین ودعتها قلت ما قالت بنت الأعشی تقول ابنتی حین جد الرحیل
قال فما قلت لها قال قلت أنشدتها بیت جریر ثقی بالله لیس له شریک و من عند الخلیفه بالنجاح ( دیوانه 33. ).
فقال ثق بالنجاح إن شاء الله تعالی ثم أمر لی بألف دینار و کسوه و ردنی إلی البصره (دیوانه 36. )
کاشانی
کلمه سیزدهم این است که: (العلم وراثه کریمه) دانا شدن به احکام شریعت نبوی میراث یافتنی است سودمند و گرامی یعنی که میراث او از جانب پدر علم باشد و میراثی که به پسر رساند نیز علم باشد پس آن میراثی است بس گرامی و بسیار نفع، به خلاف میراث یافتن به مال و میراث گذاشتن به متاع سریع الزوال شعر: علم دادند به ادریس و به قارون زر و مال شد یکی فوق سما و دیگری تحت سمک و قال عز اسمه: (و الذین اوتوا العلم درجات) (و من یوت الحکمه فقد اوتی خیرا کثیرا) و قال صلی الله علیه و آله (العلماء ورثه الانبیاء). شعر: هر که را علم نیست گمراه است دست او زان سرای کوتاه است مرد را علم رهدهد به نعیم مرد را جهل درکشد به جحیم کلمه چهاردهم: (و الاداب حلل مجدده) و آداب شریعت مصطفویه و مکارم اخلاق حمیده حلهایی است تازه و نو که هرگز کهنه نشود و مندرس نمی گردد استعاره فرموده لفظ (حلل مجدده) را از برای آداب به اعتبار دوام دینی که متلبس است به آن. چه به واسطه ممارست و مداومت بر آن آداب زیاده می شود و متجدد می گردد. کلمه پانزدهم: (و الفکر مرات صافیه) فکر که- آلت ارتسام صور معلومات است در عقل آینه است صافی برای رسیدن به یقین لفظ (مرات) از برای قوه مفکره به اعتبار انتقاش آن است به صور اشیاء همچنانکه مرات که در او صور، محسوس می شود
آملی
قزوینی
و علم وراثتی کریم است آری علم میراث انبیاء و اولیای خدا است (قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم العلما ورثه الانبیاء) هر که این میراث یافت کلید سعادت و خزاین کرامت در چنگ او درآمد (و قال تعالی،.. و من یوت الحکمه فقد اوتی خیرا کثیرا.. و قال تعالی: و الذین اوتوا العلم درجات.) و آداب پسندیده و اخلاق حمیده حلها است همیشه نو و تازه هرگز کهنه و مندرس نگردد و پیوسته آدمی را به آن زینت و شرف باشد و فکر و تامل صواب آینه صافیه است حقایق اشیاء، و اسباب سعادات دین و دنیا آنجا پیدا باشد.
لاهیجی
«و العلم وراثه کریمه» یعنی علم علما، مال موروث نفیسی است، یعنی چنانکه صاحبان اموال نفیسه بعضی از بعضی مال نفیس ارث می برند، علما نیز بعضی از بعضی علم نفیس می برند.
«و الاداب حلل مجدده» یعنی ادبها زیورهای نو پیدا شده است. یعنی آداب دادن همیشه آراسته است به زیورهای عزت تازه.
«و الفکر مرآه صافیه» یعنی فکر کردن در کارها آئینه ی صاف است. یعنی چنانکه آئینه ی صاف صورت را خوب می نماید، به فکر کردن کارها بر وفق دلخواه صورت می بندد.
خویی
(و العلم) فطری و هو موهبه الهیه الهم علی قلب العالم بعنایه الله، او اکتسابی اوحی الیه بعد تحصیل مقدماته المفضیه الیه، و التعبیر عنه بانه (وراثه) تشیر الی ان العلم و هو النور الساطع من باطن العالم ینکشف به الاشیاء المجهوله لدیه، موهبه من الله و ان تکلف تحصیل مقدماته فی العلوم الاکتسابیه، فهو کالرزق للابدان بذله الله لکل من یستحقه مومنا کان او غیره، الا ما کان من العلوم الالهیه و المعارف القدسیه التی تختص بالمومن و من یرد الله ان یهدیه. و الارث ما یتحصل للوارث بلا عوض، و بهذا الاعتبار عبر عنه بالوراثه و لیس المقصود ان العلم میراث من العلماء و الاساتذه، کما فی الشرحین لابن میثم و ابن ابی الحدید، فان العلم اعم، و المقصود اتم. (و الاداب حلل مجدده) الادب لفظه یشعر بالنظم و التربیت، و منه مادبه لسفره الغذاء، لانه یراعی فیه النظم و الادب رعاعیه القوانین المقرره فی الشرع و تنظیم الوظائف الدینیه و رعایه القوانین المقرره فی المعاشره و المعامله مع الناس فرعایه الادب التحلی باعمال و اقوال تجاه الخالق او الخلق. و حیث ان الانسان دائما مسئول من فعله و قوله امام الخالق و المخلوق و لابد له من رعایه وظائفه حینا بعد حین فکانه برعایه الاداب یجدد حلیه جماله المعنوی، و یلبس حللا و یبدلها باخری، و هذا من احسن التعبیرات و الاستعمارات. و قد ذکر صاحب الشرح فی ذیل هذه الجمله قصه لنا علیها نکته و تعلیق نذکرها بنصها بهذه النکته و نعلق علیها و هذا نصها (فی صلی الله علیه و آله 96 ج 18 ط مصر عیسی البابی الحلبی) و انشد منشد بحضره الواثق هارون بن المعتصم: اظللوم ان مصابکم رجلا اهدی السلام تحیه ظلم فقال شخص: رجل هو خبر (ان) و وافقه علی ذلک قوم و خالفه آخرون فقال الواثق: من بقی من علماء النحویین؟ قالوا: ابوعثمان المازنی بالبصره فامر باشخاصه الی سر من رای بعد ازاحه علته، قال ابوعثمان فاشخصت، فلما ادخلت علیه قال: ممن الرجل؟ قلت: من مازن، قال: من مازن تمیم، ام من مازن ربیعه، ام من مازن قیس، ام مازن الیمن؟ قلت: من مازن ربیعه، قال: باسمک؟- بالباء- یرید (ما اسمک؟) لان لغه مازن ربیعه هکذا یبدلون المیم باء و الباء میما، فقلت: مکر ای (بکر) فضحک و قال: اجلس واطمئن، فجلست فسالنی عن البیت فانشدته منصوبا، فقال: فاین خبر (ان)؟ فقلت (ظلم) قال: کیف هذا؟ قلت: یا امیرالمومنین الا تری ان البیت ان لم یجعل (ظلم) خبر (ان) یکون مقطوع المعنی معدوم الفائده، فلما کررت القول علیه فهم، و قال: قبح الله من لا ادب له ثم قال: الک ولد؟ قلت: بنیه، قال: فما قالت لک حین ودعتها؟ قلت: ما قالت بنت الاعشی: تقول ابنتی حین الرحیل ارانا سواء و من قدیتم ابانا فلا رمت من عندنا فانا بخیر اذا لم ترم ابانا اذا اضمرتک البلاد نخفی و تقطع منا الرحم قال: فما قلت لها؟ قال: قلت: انشدتها بیت جریر: ثقی بالله لیس له شریک و من عند الخلیفه بالنجاح فقال: ثق بالنجاح ان شاء الله تعالی ثم امر لی بالف دینار و کسوه، و ردنی الی البصره انتهی. اقول: فیها نکتتان:
1- صاحب الشرح حمل لفظه الاداب الوارده فی کلام مولانا (علیه السلام) علی المعنی الاصطلاحی المحدث، و هو علم العربیه و ما یلحق بها و ما یسمونه بعلوم الادب، و الادبیات، و مفهوم العلوم الادبیه لیس بواضح من وجهین: الاول: ما هی العلوم الادبیه؟ الثانی: لماذا سمیت تلک العلوم بالادبیه و ادبیات؟ اما جواب سوال الاول فلیس بمحرر من حبث ان علم اللغه و الصرف و النحو و البلاغه و الشعر ادبیات و لکن هل تشتمل اللفظه علم التاریخ و المنطق؟ و نوضح اولا جواب سوال الثانی فتقول: ان لفظه ادب کما ذکر یشعر بالنظم و الترتیب، و علوم اللغه و الصرف و النحو ینظم الکلام فیقال لها: علوم الادب او الادب العربی قال فی (المنجد) آدب ایدابا السلطان البلاد ملاها قسطا و عدلا- و العدل هو استقرار النظم الاجتماعی الصحیح- الی ان قال: الاداب تطلق علی العلوم و المعارف عموما، او علی المستظرف منها فقط و یطلقونها علی ما یلیق بالشی او الشخص فیقال: آداب الدرس و آداب القاضی- الخ، و علم الادب هو علم یحترز به عن الخلل فی کلام العرب لفظا و کتابه انتهی. و علی کل حال حمل لفظه الاداب فی کلام مولانا (علیه السلام) علی هذا الاصطلاح، کما یشعر به کلام الشارح المعتزلی بعید جدا، فان هذا الاصطلاح غیر موجود فی هذا العصر و لیس بمقصود فی المقام، کما اوضحناه.
2- یظهر من هذه القصه انحطاط بلاط الخلاقه فی العلم و الادب الی حیث لا یفهم المعتصم هذا البیت العربی الصریح حتی فهمه المازنی و اوضح له المراد مع انه قریب العصر بالمامون العباسی الشهیر بالفضل و التوجه الی اهله. و اما تعلیقنا علی هذه القصه فقد نفلت نظر القراء الکرام الی وضع هذه الشخصیه الفذه و هو ابوعثمان المازنی احد اعیان العلوم الادبیه و واضح علم الصرف و قد کان من اعیان الشعیه الامامیه فی عصره الرهیب. قال فی تنقیح المقال ج 1 صلی الله علیه و آله 180: بکر بن محمد بن حبیب بن بقیه ابوعثمان المازنی- الی ان قال: قال النجاشی: بکر بن محمد بن حبیب بن بقیه ابوعثمان المازن مازن بنی شیبان کان سید اهل العلم بالنحو و الغریب و اللغه بالبصره و مقدمته مشهوره بذلک- الی ان قال: و لا اشکال فی کون الرجل امامیا، و قد سمع من النجاشی انه من علماء الامامیه الخ. اقول: و یشعر بعض مضامین القصه المنقوله انه من الامامیه حیث ان دعوته الی سر من رای بامر الخلیفه کانت رهیبه و معرض خطر، و بهذه المناسبه ساله المعتصم عن اولاده و عما قالت له ابنته حین سفره و اعطاه الامان بقوله: اجلس، و اطمئن، فیظهر منها انه کان معروفا بالتشیع و مبتلی بالضغط و ضیق المعاش، فطمع فیه ذمی و اعطاه مائتی دینار لیعلمه کتاب سیبویه، و کما نقل عن المبرد امتنع عن ذلک بان فی الکتاب ثلاثمائه و کذا کذا آیه من کتاب الله عز و جل، و لست اری ان امکن ذمیا منها، غیره و حمیه للاسلام، و یکشف ذلک عن غایه ورعه و تقواه. و ذکر العلامه الاوحد الاقا رضا الاصبهانی قدس سره احد اساتیدی و شیخ اجازتی ان حفظ حرمه کتاب الله صار سببا لحدوث المناقشه بحضره المعتصم و ادی الی احضاره و اکرامه و بذل المال و الکسوه و تعریفه بحضره الخلیفه استاذا منحصرا للادب و اللغه فی عصره، فنال تاییدا منه بمنه تعالی و صار سببا لشهرته و رفع الضیق عنه ببرکه حرمه القرآن الشریف، و من هنا یتوجه هذا السئوال: هل یجوز تعلیم القرآن بغیر المسلم ام لا؟ ربما یستفاد من ظاهر الایه الشریفه (لا یمسه الا المطهرون 79- سوره الواقعه) عدم الجواز، لان اظهر افراد مس القرآن درک صورته العلمیه و حفظه فی القلب، و یسنفاد من هذه الایه النهی عن مس غیر المطهر، و الکافر غیر مطهر. کما ان خباب بن ارت امتنع عن تسلیم جز من القرآن کان یعلمه فاطمه اخت عمر المسلمه حین طلبه عمر لیقرئه و قال او قالت (لا یسمه الا المطهرون). و یشعر امتناع المازنی احد شیوخ الامامیه عن تعلیم کتاب سیبویه المتضمن لایات القرآن الذمی الغیر المسلم بذلک، و لعله یتفرع علی ذلک حرمه بیع المصحف بغیر المسلم کما ذکره الفقهاء فی مسائل المکاسب المحرمه. و لکن یضعف ذلک کله ان القرآن الشریف اوحی الی النبی (صلی الله علیه و آله) لیقراها علی المشرکین فیفهمونه و یصیر سببا لاسلامهم، و کان تعلیم القرآن لغیر المسلم سیره ثابته للنبی (صلی الله علیه و آله). (و الفکر مراه صافیه) الفکر اشعاع عقلی ینور القلب و ینکشف به الحقائق و هی حرکه روحیه من المبادی الی المقاصد و من المقاصد الی المبادی و عرفه الشیخ البهائی قدس سره فی المبادی المنطقیه لزبده الاصول بانه تامل معقول لکسب مجهول. و وصفها (علیه السلام) بانها مرآه صافیه ینعکس فیها الحقائق فیجب علی کل استعمالها فی شتی اموره و یخلصها من شوب الوهم و التخیل لیری الاشیاء فیها کما هی. و رضا به پیشامد چه خوب رفیقی است خوشامد- و دانش بهره ایست ارجمند- رعایت آداب جامه ایست زیبا و تازه- و اندیشه آئینه ایست زلال-
شوشتری
و العلم وراثه کریمه فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام): فضل العالم علی العابد کفضل القمر علی سائر النجوم لیله البدر، و ان العلماء ورثه الانبیاء، ان الانبیاء لم یورثوا دینارا و لا درهما، و لکن ورثوا العلم، فمن اخذ منه اخذ بحظ وافر. و فی (المعجم) فی حدیث سعید بن العاص قال النبی (صلی الله علیه و آله): ما نحل والد ولده افضل من ادب حسن. و یکفی العلم وراثه کریمه قوله تعالی: (شهد الله انه لا اله الا هو و الملائکه و اولو العلم قائما بالقسط) فقرن صاحب العلم بذاته تعالی و بملائکته. (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) و فی (طرائف المقدسی) قال علی (علیه السلام): کفی بالعلم شرفا انه یدعیه من لا یحسنه، و یفرح اذا نسب الیه. و یقال: العلماء فی الارض کالنجوم فی السماء، و لو لا العلم لکان الناس کالبهائم. و قال بعض الحکماء: العلم حیاه القلوب و مصباح الابصار. و فی (تاریخ بغداد): جلس ابن معروف یوما للحکم فی جامع الرصافه، فاستدعی اصحاب القصص الیه، فتتبعها و وقع علی اکثرها، ثم نظر فی بعضها، فاذا فیها ذکر له بالقبیح و وضاعته و سقوط اصله، فقلب الرقعه و کتب علی ظهرها: العالم العاقل ابن نفسه اغناه جنس علمه عن جنسه کن ابن من شئت و کن کیسا فانما المرء بفضل کیسه کم بین من تکرمه لغیره و بین من تکرمه لنفسه من انما حیاته لغیره فیومه اولی به من امسه و عن ابی الاسود: العلم زین و تشریف لصاحبه فاطلب هدیت فنون العلم و الادبا کم سید بطل آباوه نجب کانوا فاضحی بعدهم ذنبا و مقرف خامل الاباء ذی ادب نال المعالی بالاداب و الرتبا و لاخر: یعد رفیع القوم من کان عالما و ان لم یکن فی قومه بحسیب و ان حل ارضاعا عاش فیها بعلمه و ما عالم فی بلده بغریب و لابن جنی: فان اصبح بلا نسب فعلمی فی الوری نسبی (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) و فی (المروج): سئل انوشیروان ما اعظم الکنوز قدرا، و انفعها عند الاحتیاج الیها؟ فقال: معروف اودعته الاحرار، و علم تورثه الاعقاب. و قبل له: من اطول الناس عمرا؟ ققال: من کثر علمه فتادب به من بعده. و الاداب حلل مجدده قال (علیه السلام) اولا: العلم وراثه کریمه، و ثانیا و الاداب حلل مجدده، و بین العلم و الادب عموم و خصوص. و فی (المعجم) قالوا: الفرق بین الادیب و العالم ان الادیب من یاخذ من کل شی ء احسنه فیولفه، و العالم من یقصد بفن من العلم فیتعلمه، و لذا قال علی (علیه السلام): العلم اکثر من ان یحصی، فخذوا من کل شی ء احسنه، و قال عبدالله بن المبارک: تعلموا العلم شهرا و الادب شهرین. و فی تاریخ بغداد فی ابی تمام عنه: او یفترق نسب یولف بیننا ادب اقمناه مقام الوالد و روی الزبیر بن بکار عن النضر بن شمیل قال: دخلت علی المامون بمرو و علی اطمار، فقال: یا نضر تدخل علی فی مثل هذه الثیاب، قلت: ان حر مرو شدید لا یدفع الا بمثل هذه الاخلاق. قال: بل انت رجل متقشف. ثم تجارینا الحدیث، فاجری ذکر النساء، فقال: حدثنی هشبم عن مجالد عن الشعبی عن ابن عباس ان النبی (صلی الله علیه و آله) قال اذا تزوج الرجل المراه لدینها و جمالها کان فیه سداد- و فتح السین- من عوز فقلت: صدقوک، و حدثنی عوف الاعرابی عن الحسن عن علی (علیه السلام) عن النبی اذا تزوج المراه لدینها و جمالها کان فیه سداد-و کسرت السین- من عوز، و کان المامون متکئا، فاستوی جالسا و قال: سداد لحن عندک؟ قلت: نعم هاهنا. قال: او تلحننی؟ (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) قلت: انما لحن هشیم، و تبعت لفظه. فقال: ما الفرق بینهما؟ قلت: السداد- ای: بالفتح- القصد فی الدین و الطریقه و الامر، و السداد- ای: بالکسر- البلغه، و کل ما سددت به شیئا فهو سداد، قال العرجی: اضاعونی و ای فتی اضاعوا لیوم کریهه و سداد ثغر فاطرق ملیا، ثم قال: قبح الله من لا ادب له، ثم اخذ قرطاسا، و انا لا ادری ما یکتب، و کتب فیه شیئا، ثم قال: کیف تقول اذا امرت من یترب الکتاب. قلت: اتربه. قال: فهو ماذا؟ قلت: فهو مترب. قال: فمن الطین؟ قلت: طنه. قال: فهو ماذا؟ قلت: فهو مطین. قال: هذه احسن من الاولی. ثم قال: یا غلام اتربه وطنه و ابلغ معه الی الفضل بن سهل، فلما قرا الفضل الکتاب قال: امر لک بخمسین الف درهم، فما کان السبب، فاخبرته فقال: لحنته؟ قلت: کلا، انما لحن هشیم- و کان لحانا- فتبع لفظه، فامر لی الفضل بثلاثین الف درهم، فاخذت ثمانین الف درهم بحرف استفید منی. و فی (المعجم) عن الشعبی قال: حلی الرجال العربیه و حلی النساء الشحم. و قال الاصمعی: کنت عند الرشید اذ دخل رجل و معه جاریه للبیع، فتاملها، ثم قال له: خذ جاریتک، فلو لا کلف فی وجهها، و خنس فی انفها لا شتریتها. فانطلق بها، فلما بلغت الستر قالت لهارون: ارددنی الیک انشدک بیتین حضرانی، فردها، فانشات تقول: ما سلم الظبی علی حسنه کلا و لا البدر الذی یوصف (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) الظبی فیه خنس بین و البدر فیه کلف یعرف فاعجبته بلاغتها، فاشتراها و قرب منزلتها، و کانت احظی جواریه. و فیه: قیل لما عرضت الخیزران علی المهدی قال: و الله یا جاریه، انک لعلی غایه المنی، غیر انک حمشه الساقین. فقالت: انک احوج ما تکون الیهما لا تراهما. فقال: اشتروها، فحظیت عنده، فاولدها موسی و هارون. و فی (المعجم): قال ابراهیم الصابی: کنت فی مجلس الوزیر المهلبی فی بعض ایام الحداثه جالسا فی مجلس انسه، و بین یدیه ابوالفضل بن الحسین، و ابواحمد بن عبدالرحمن، وابوعلی الانباری، وابوالفرج بن ابی هشام، و غیرهم من کتابه، و قد اخذ الشراب منهم، و زاد بهم علی حد النشوه، اذ حضر رسول معزالدوله یذکر ان معه امرا مهما، فقال الوزیر فلیدخل، فدخل و قال: الامیر یقول تکتب عنی الساعه الی محمد بن الیاس صاحب کرمان تخطب فیه ابنته لبختیار. فقال الوزیر: هذا کتاب یحتاج فیه الی تثبت، و ما فی الکتاب مع السکر من فیه فضل، ثعا التفت الی ابی علی الانباری و قال له: تتمکن من کتابته؟ قال: اما اللیله فلا، ورآنی الوزیر مصغیا فقال: تکتبه یا ابراهیم؟ قلت:
نعم. قال: افعل فقمت الی صفه یشاهدنی فیها، و استدعیت دواتی، و کتبت کتابا اقتضبته بغیر رویه، و لا نسخه، و الوزیر و الحاضرون یلاحظوننی، و یعجبون من اقدامی، ثم اقتضابی و اطالتی، فلما فرغت منه و حملته الیه، وقف علیه و وجهه متهلل، ثم قال للجماعه: هذا کتاب حسن دال علی الکفایه المبرزه، و لو کتبه صاحیا مرویا لکان عجبا، فکیف اذ یکتبه منتشیا مقتضیا، قم یا ابااسحاق و اجلس حیث اجلستک الکفایه- او ما الی جانب ابنه ابی الغنائم. و فی (الاغانی) عن ابی هفان: کان العتابی ذات یوم جالسا ینظر فی (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) کتاب، فمر به بعض جیرانه فقال: ایش ینفع العلم و الادب من لا مال له. فقال العتابی: یا قاتل الله اقواما اذا نقموا ذا اللب ینظر فی الادب و الحکم قالوا و لیس بهم الا نفاسته انافع ذا من الاقتار و العدم و لیس یدرون ان الحظ ما حرموا لحاهم الله من علم و من فهم و قال ابن ابی الحدید: روی الهیثم عن سعید الجدلی قال: لما قدم عبدالملک الکوفه بعد قتل مصعب، دعا الناس یحرضهم علی فرائضهم، فحضرنا بین یدیه فقال: من القوم؟ قلنا: جدیله. فقال: جدیله عدوان؟ قلنا: نعم، فانشد: عذیر الحی من عدوا ن کانوا حیه الارض بغی بعضهم بعضا فلم یرعوا علی بعض و منهم کانت السادا ت و الموفون بالقرض و منهم حکم یقضی فلا ینقض ما یقضی و منهم من یجیز النا س بالسنه و الفرض ثم اقبل علی رجل منا و سیم جسیم قد مناه امامنا، فقال: ایکم یقول هذا الشعر؟ قال: لا ادری. فقلت انا من خلفه: یقول ذو الاصبع- فترکنی و اقبل علی ذلک الرجل الجسیم، فقال: ما کان اسم ذی الاصبع. قال: لا ادری. فقلت من خلفه اسمه حرثان- فترکنی و اقبل علیه، فقال له: و لم سمی ذا الاصبع؟ قال: لاادری، فقلت انا من خلفه نهشته حیه فی اصبعه- فاقبل علیه و ترکنی، فقال: من ایکم کان ذو الاصبع؟ قال: لاادری، فقلت انا من خلفه من بنی ناج الذین قیل فیهم: فاما بنوناج فلا تذکرنهم و لا تتبعن عیناک من کان هالکا فاقبل علی الجسیم فقال: کم عطاوک؟ قال: سبعمائه درهم. ثم اقبل علی (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) و قال: کم عطاوک؟ قلت: اربعمائه. فقال، یا اباالزعیزعه، حط من عطاء هذا ثلاثمائه، و زدها فی عطاء هذا، فرحت و عطائی سبعمائه و عطاوه اربعمائه. و انشد منشد بحضره الواثق: اظلوم ان مصابکم رجلا اهدی السلام تحیه ظلم فقال رجل هو خبر ان و وافقه علی ذلک قوم و
خالفه قوم، فقال الواثق من بقی من علماء النحویین؟ قالوا: المازنی، فامر باشخاصه، فلما دخل علیه قال: ممن الرجل؟ قال: من مازن. قال: مازن ربیعه او قیس او الیمن؟ قال: بل ربیعه. قال: با اسمک- یرید ما اسمک، لان مازن ربیعه یبدلون المیم باء و الباء میما، فقال مکر- ای: بکر- فضحک الواثق و قال: اجلس، فساله عن البیت فانشده منصوبا، فقال: این خبر ان؟ فقال ظلم. قال: کیف؟ قال: الا تری ان لم یجعل ظلم الخبر یکون الکلام معدوم الفائده. فقال: قبح الله من لا ادب له. ثم قال: الک ولد؟ قال: بنیه. قال: فما قلت حین ودعتها؟ قال: ما قالت بنت الاعشی حیث یقول:
تقول ابنتی حین جد الرحیل*** ارانا سواء و من قدیتم
ابانا فلا رمت من عندنا*** فانا بخیر اذا لم ترم
ابانا اذا اضمرتک البلا د ***نجفی و تقطع منا الرحم
قال: فما قلت لها؟ قال: انشدتها بیت جریر:
ثقی بالله لیس له شریک ***و من عند الخلیفه بالنجاح
فقال: ثق بالنجاح، ثم امر له بالف دینار و کسوه، ورده الی البصره. و الفکر مرآه صافیه فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام): کان امیرالمومنین (علیه السلام) یقول: نبه بالتفکر قلبک، و جاف عن اللیل جنبک، و اتق الله ربک. (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) و عنه (علیه السلام): سئل عما یروی الناس ان تفکر ساعه خیر من قیام لیله کیف یتفکر؟ فقال: یمر بالخربه او بالدار ققال: این ساکنوک، این بانوک، مالک لا تتکلمین. و عن الرضا (علیه السلام): لیس العباده کثره الصلاه و الصوم، انما العباده التفکر فی امر الله تعالی. و قال ابن ابی الحدید: کان یقال، الفکره الصحیحه اسطرلاب روحانی. و قال اوس بن حجر: ان الذی جمع السماحه و الن جد و الحزم و النهی جمعا الا لمعی الذی یظن بک ال ظن کان قد رای و قد سمعا
مغنیه
(و العلم وراثه کریمه) قال ابن ابی الحدید فی شرحه: (کل عالم یاخذ العلم من استاذه فکانه ورث العلم عنه) و تبعه میثم فی هذا التفسیر و قال: (العلم وراثه عن العلماء) و قال شارح ثالث: (اخطا الاثنان، و الحق فی التفسیر ان العلم یوخذ بلا عرض تماما کالارث).. و لو تنبه هولاء الشارحون لقول الامام فی الحکمه رقم 147 لاراحوا و استراحوا من هذا التکلیف و التعسف. قال الامام فی هذه الحکمه من جمله ما قال: (العلم یکسب الانسان جمیل الاحدوثه بعد وفاته) و هذا بالذات هو مراد الامام بقوله: (و العلم وراثه کریمه) فان کلام الامام یفسر بعضه بعضا، لان مصدره واحد.. و کلنا یعلم ان الناس یذکرون الانسان بعد وفاته بافعاله و صفاته، و ان العلم من الصفات الجلی. (و الاداب حلل مجدده). الحلل المجدده کنایه عن البهجه و الزینه الدائمه، و المراد بالاداب هنا الصفات الحمید عند العقل و العقلاء، کالبلاغه و الذکاء و حسن السلوک، و ما الی ذلک من الفضائل الشخصیه و الاجتماعیه.. نقول هذا مع العلم ان تحدیدت المفاهیم و معانی الالفاظ من ادق الاشیاء و اصعبها.. و لکن هذا ما فهمناه من سیاق الکلام، او منطق الواقع، فان کان هذا ما اراده الامام من کلامه هنا فذاک، و الا فان الامام لا یرفض المعنی الذی فهمناه لانه حق فی نفسه و من حیث هو. (و الفکر مرآه صافیه) المراد بالفکر هنا القوه المدرکه العاقله التی اذا اعملها الانسان بعیدا عن الهوی و المحاکاه دلت علی الحق و الصواب، و کنی الامام عن هذه الدلاله الصادقه بالمرآه الصافیه التی تعکس الشی ء کما هو فی واقعه. و اخذنا هذا التفسیر من قول الامام فی الرساله 30: (من تفکر ابصر) و قوله فی الحکمه 113 (لا لم کالتفکیر) ای ان العلم بلا تفکیر اکثر خطوره من التفکیر الذی لا یدعمه علم، کما قال کونفوشیوس.
عبده
جعفری
فیض الاسلام
و دانائی میراثی است شریف و گرامی (که به هر که چنین ارثی برسد کلید سعادت و نیکبختی را دریافته) و خوهای پسندیده زیورهائی است تازه و نو (که کهنه نمی شود) و اندیشه (در هر کاری مانند) آیینه صاف و پاک است (که اندیشه کننده به سود و زیان کار بر می خورد).
زمانی
ابن ابی الحدید می نویسد: از این نظر که انسانی که علم می آموزد تحت نظر دانشمندی پرهیزکار قرار می گیرد، همانند فرزند که ثروت را به ارث می برد، او هم اخلاق و علم را به ارث می برد این وظیفه مردم است که علم بیاموزند. یکی از حکماء گفته است: آتشی که روشن شد با استفاده از آن کم نمی گردد و خاموش نمی شود بلکه وقتی خاموش می شود که هیزم نباشد. علم هم با استفاده از عالم نابود نمی شود بلکه وقتی شاگرد نباشد از بین می رود. به همین جهت خدا مقام دانشمند را تا آنجا بالا برده که در ردیف فرشتگانش قرار داده و زکریا از خدا فرزندی می خواهد که علوم وی را درک کند.
سید محمد شیرازی
(و العلم وراثه کریمه) فکما ان الارث یوجب غنی الورثه، کذلک العلم یوجب غنی الانسان، او المراد ان من ورث علما فقد ورث شیئا کریما، لانه یوجب حسن ثناء الناس له (و الاداب حلل مجدده) حلل جمع حله، و هی: الثوب الجدید فکما ان من لبس الحلل یعظم عند الناس، کذلک ذو الادب، و کلما تادب الانسان، کان کلابس حله جدیده (و الفکر) فی الامور (مراه صافیه) غیر کدره، فکما تری المرات وجه الانسان و المواضع التی لا تصل الیها عینه، من سائر جسده کذلک الفکر، یری الانسان ما خفی علیه ابتداء.
موسوی
(العلم وراثه کریمه) العلم نور یکشف الامور و به تتضح القضایا و هو نعم ما یخلفه الانسان لنفسه فانه یذکر به بین العلماء و ارباب الفکر و الادب و نجد مصداق ذلک بما خلفه العلماء ورائهم من آراء و نظریات یذکرون بها و یمدحون علیها و یذکرهم اهل المعرفه بکل خیر. (الاداب حلل مجدده) الاداب الشرعیه و السلوکیه و الاجتماعیه من معاشره الناس بالحسنی و الاختلاط معهم بالادب و الاحترام و ما هو مفترض فی الدین کل ذلک حلل یتزین بها الانسان و تتجدد فی کل وقت فلا تبقی کما هی و لا تبلی کما تبلی الحلل و الثیاب و تتجدد من وقت آخر و آداب العلماء لها اسلوب و طریق یختلف مع الاول و الاداب بین الاباء و الابناء لها نمط ثالث و آداب الناس لها نمط رابع و هکذا … (الفکر مراه صافیه) الفکر الصافی الخالی من الهوی و المیول و الموثرات الوراثیه و المصالح و المنافع یصل من الامور الی حقیقتها و یدرک واقعها و کما هی فهو یعکس الاشیاء کما هی کما تعکس المراه الصافیه الصوره کما هی و تنقلها صحیحه سلیمه. و هذه منه دعوه الی التجرد العقلی و تحریر العقل من الضغوط علیه عندما یتوجه للحکم علی الامور او یرید ان یحلل القضایا و یتبنی النظریات.
طالقانی
ابن ابی الحدید ضمن شرح این سخن داستان زیر را آورده است: عبد الملک مروان، ادیبی فاضل بود و جز با ادیبان همنشینی نمی کرد. هیثم بن عدی، از مسعر بن کدام، از سعید بن خالد جدلی نقل می کند که می گفته است: عبد الملک پس از کشته شدن مصعب به کوفه آمد و مردم را به حضور فرا خواند و مقرری آنان را مقرر می داشت. ما هم به حضورش رفتیم، پرسید: از کدام قبیله اید گفتیم: از جدیله. گفت: یعنی جدیله عدوان؟ گفتیم: آری، این ابیات را خواند: «چه کسی از سوی قبیله عدوان که سخت دلیر و همچون مار زمین اند، پوزش خواه من است، همان گروهی که بر یکدیگر ستم روا داشتند و رعایت حال یکدیگر را نکردند...» آن گاه به مردی از ما که تنومند و زیبارو بود و او را بر خود مقدم داشته بودیم، رو کرد و گفت: این شعر را که خواندم کدام یک از شما سروده است گفت: نمی دانم. من گفتم: می دانم، این شعر را ذو الاصبع سروده است. عبد الملک مرا رها کرد و دوباره روی به همان مرد کرد و پرسید: می دانی نام ذو الاصبع چه بوده است گفت: نمی دانم، من گفتم: می دانم نام او حرثان بوده است. عبد الملک همچنان مرا رها کرد و از همان مرد پرسید: چرا معروف به ذو الاصبع شده است گفت: نمی دانم. من گفتم: می دانم، انگشت او را مار گزید و از آن سبب به ذو الاصبع معروف شد. عبد الملک همچنان مرا رها کرد و از او پرسید: ذو الاصبع از کدام خاندان شما بوده است گفت: نمی دانم. گفتم: می دانم، از خاندان بنی تاج است که شاعر در باره ایشان چنین سروده است: «بنی تاج را فرایاد میاور و چشم از پی کسی که نابود است، مدار.» عبد الملک به آن مرد تنومند روی کرد و پرسید مقرری تو چه قدر است گفت: هفتصد درهم. روی به من کرد و پرسید: مقرری تو چند است گفتم: چهار صد درهم. عبد الملک گفت: ای ابا الزعیزعه - دبیر و گنجور او بوده است- سیصد درهم از مقرری این مرد تنومند بکاه و بر مقرری این مرد بیفزای. سخت شاد شدم که مقرری من هفتصد درهم شد و مقرری او به چهار صد درهم کاسته شد. سپس داستانی دیگر که بیشتر جنبه تسلط بر صرف و نحو عربی را دارد آورده است که در بارگاه واثق عباسی صورت گرفته است و بیرون از بحث تاریخی است.
مکارم
و قال علیه السلام الْعِلْمُ وِرَاثَهٌ کَرِیمَهٌ،وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَهٌ،وَ الْفِکْرُ مِرْآهٌ صَافِیَهٌ .
امام علیه السلام فرمود:
علم و دانش میراث گرانبهایی است،آداب (انسانی) لباس زیبا و کهنگی ناپذیر است و فکر آئینه صافی است. ( .سند این حکمت در ذیل حکمت دوم گذشت. )
شرح و تفسیر
علم و ادب و تفکر
امام در این بخش از کلمات قصار اشاره به سه نکته مهم می کند نخست می فرماید:«علم و دانش میراث گرانبهایی است»؛ (الْعِلْمُ وِرَاثَهٌ کَرِیمَهٌ) .
اشاره به این که گرانبهاترین میراثی که انسان از خود به یادگار می گذارد علم و دانش است و به ارث گذاشتن مواهب مادی افتخاری است.این سخن شبیه روایتی است که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که می فرماید:
«إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَهُ الْأَنْبِیَاءِ إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَمْ یُوَرِّثُوا دِینَاراً وَلَا دِرْهَماً وَ لَکِنْ وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ مِنْهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ؛ دانشمندان وارثان انبیا هستند چرا که انبیا دینار و درهمی از خود به یادگار نگذاشتند،بلکه علم و دانش به ارث گذاشتند پس هر کس از آن بهره ای بگیرد بهره فراوانی برده است». ( .کافی،ج 1،ص 34،ح 1. )
نیز شبیه آن چیزی است که در حکمت 147 خواهد آمد.
بعضی از شارحان ارث را در اینجا طور دیگری تفسیر کرده اند و گفته اند:
ارث درآمدی است که بی زحمت حاصل می آید دانشی را نیز که انسان از استاد فرا می گیرد شبیه ارث است؛ولی تفسیر اول مناسب تر به نظر می رسد.
در دومین جمله می فرماید:«آداب (انسانی)،لباس زیبا و کهنگی ناپذیر است»؛ (وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَهٌ) .
منظور از«آداب»فضایل اخلاقی مخصوصاً چیزهایی است که مربوط به روابط اجتماعی است مانند:تواضع،امانت،صداقت،محبت،خوشرفتاری، فصاحت و بلاغت در بیان.
«حُلَل» جمع«حُلَّه» به معنای لباس زینتی است.
«مُجَدَّدَه» به معنای چیزی است که پیوسته تجدید و نو می شود و هرگز کهنه نخواهد شد.
بر این پایه،مفهوم کلام امام علیه السلام چنین است که این صفات برجسته انسانی همچون لباس های زیبایی است که آدمی در تن می کند و هرگز فرسوده نمی شود بر خلاف لباس های ظاهری که هم کهنه می شود و هم ممکن است دست سارقان به آن دراز شود و هم جنبه ظاهری دارد و در اعماق وجود انسان تأثیر گذار است.
در روایات اسلامی برای«أدب»تفسیرهای گوناگونی ذکر شده که در واقع هر کدام اشاره به مصداقی از آن است:
در حدیثی از امام امیر مؤمنان علیه السلام می خوانیم:
«کَفاکَ أدَباً لِنَفْسِکَ اجْتِنابُ ما تَکْرَهُهُ مِنْ غَیْرِک؛ برای این که ادب داشته باشی همین بس که از آنچه برای دیگران نمی پسندی دوری کنی». (.نهج البلاغه،حکمت 412.)
در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می خوانیم که فرمود:
«أدّبْنی أبی علیه السلام بِثَلاثٍ...؛ پدرم من را به سه چیز ادب کرد»فرمود:
«مَنْ یَصْحَب صاحِبَ السُوء لا یَسْلَم ومَن لا یُقَیَّد الفاظَه یَنْدَم،ومَن یَدْخُل مَداخل السُّوء یُتَّهَم؛ فرزندم کسی که با رفیق بد همنشین شود از آفات در امان نخواهد بود و کسی که سخنان خود را مهار نکند پشیمان می شود و کسی که در محل های آلوده وارد گردد متهم و بدنام خواهد شد». (.بحارالانوار،ج 75،ص 261. )
امام صادق علیه السلام به یکی از دوستان خود سفارش کرد که پیام او را به همه شیعیان و علاقه مندانش برساند و فرمود:من شما را به تقوای الهی و ورع و تلاش برای خدا و راستگویی و ادای امانت...و خوشرفتاری با سایر مسلمانان دعوت می کنم و هرگاه کسی از شما در دینش ورع داشته باشد،راست بگوید، ادای امانت کند و با مردم خوش اخلاق باشد می گویند:
«هذا جَعْفَریٌّ فَیَسُرُّنی...» و نیز می گویند:
«هذا أَدَبُ جَعْفَرٍ؛ این جعفری است و این سبب سرور و خوشحالی من می شود کار اینها ادب جعفر بن محمد است». ( .کافی،ج 2،ص 636 (با تلخیص)،ح 5. )
در حدیث کوتاه دیگری از امیر مؤمنان علی علیه السلام می خوانیم:
«الْأدَبُ یُغْنی عَنِ الْحَسَبِ؛ ادب انسان را از شرافت خانوادگی و فامیلی بی نیاز می کند». ( .بحارالانوار،ج 72،ص 68،ح 8.)
همان گونه که در بالا گفتیم،ادب و آداب مفهوم وسیعی دارد که همه فضایل اخلاقی مخصوصا آنچه را مربوط به اخلاق اجتماعی است در بر می گیرد که بزرگترین افتخار آدمی و مایه آبرومندی او در اجتماع است.
سپس امام در سومین جمله می فرماید:«فکر آئینه صافی است»؛ (وَ الْفِکْرُ مِرْآهٌ صَافِیَهٌ) .
منظور از فکر همان اندیشیدن پیرامون مسائل مختلفی است که بر انسان وارد می شود و به تعبیر فلاسفه حرکتی ذهنی است به سوی مقدمات و از مقدمات به سوی نتیجه ها.هرگاه این اندیشه از هوا و هوس و حجاب های معرفت دور بماند،آئینه شفافی خواهد بود که چهره حقایق را به انسان نشان می دهد و راه صحیح را در پرتو آن می یابد،دوست را از دشمن و صواب را از خطا و حق را از باطل خواهد شناخت.
به همین دلیل برترین عبادت در روایات اسلامی تفکر شمرده شده است:
در حدیثی که در امالی شیخ طوسی آمده است می خوانیم:
«لَا عِبَادَهَ کَالتَّفَکُّرِ فِی صَنْعَهِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل؛ هیچ عبادتی برتر از اندیشیدن در مخلوقات خداوند متعال نیست». ( .امالی صدوق،ص 146. )
در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است:
«تَفَکُّرُ سَاعَهٍ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَهِ سَنَه؛ یک ساعت اندیشیدن بهتر است از عبادت یک سال». ( .بحارالانوار،ج 68،ص 327،ح 22.)
در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم:
«کَانَ أَکْثَرُ عِبَادَهِ أَبِی ذَرٍّ رَحْمَهُ اللَّهِ عَلَیْهِ التَّفَکُّرَ وَ الْاِعْتِبَارَ؛ بیشترین عبادت ابوذر اندیشیدن و عبرت گرفتن بود». ( .همان،ص 323،ح 6.)
در واقع همه اینها برگرفته از قرآن مجید است که می فرماید: ««قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَهٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنی وَ فُرادی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا»؛ من فقط شما را به یک چیز اندرز می دهم و دعوت می کنم و آن این که دسته جمعی یا به صورت فردی برای خدا برخیزید و فکر خود را به کار گیرید». ( .سبأ،آیه 46.)
دلیل آن هم روشن است،زیرا ریشه تمام نیکی ها و پیشرفت ها و موفقیت ها در تفکر و اندیشه صحیح است.
انگلیسی
Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Knowledge is a venerable inheritance; good manners are ever-new outfits, and an intellect is a clear mirror.”
حکمت6: در ستایش رازداری و گشاده روئی و بردباری از سختیها و در نکوهش خودبینی
اشاره
صوت
وَ قَالَ علیه السلام صَدرُ العَاقِلِ صُندُوقُ سِرّهِ وَ البَشَاشَهُ حِبَالَهُ المَوَدّهِ وَ الِاحتِمَالُ قَبرُ العُیُوبِ