قرآن در آیینه نهج البلاغه صفحه 40

بنابراین ، در تفسیر قرآن باید به این نکته توجه کنیم که آیات را در ارتباط با یکدیگر مورد توجه قرار دهیم و سعی کنیم مضمون آنها را به کمک خود قرآن بفهمیم .

رعایت اصول و قواعد محاوره عقلایی در فهم قرآن

چهارمین نکته ای که می باید در تفسیر قرآن بدان توجه شود رعایت اصول و قواعد محاوره عقلایی در فهم درست از قرآن کریم است . به خصوص آن جا که در باب آیه ای ، روایت صحیح و تبیین روشنی از پیامبر صلی الله علیه و آله و یا ائمه معصومین علیهم السلام در دسترس نباشد ضرورت رعایت اصول و قواعد محاوره عقلایی در فهم درست از آیات قرآن مضاعف می گردد . در این مرحله است که نقش بزرگان دین و مفسرین و آشنایان به علوم اهل بیت ، که عمر خویش را در فهم معارف قرآن و علوم اهل بیت مصروف داشته اند ، در فهم صحیح از قرآن و تبیین معارف دین ظاهر می گردد . آنها هستند که بر طبق اصول محاوره عقلایی ، عام و خاص های قرآن را تشخیص می دهند و محدوده معنایی هر یک را مشخص می کنند ، مطلق و مقیدها را می شناسند و آیات را با یکدیگر تفسیر می کنند و ناظر بودن آیه ای به آیه دیگر را تشخیص می دهند و در مقام تفسیر بدان توجه دارند .

متناسب بودن فهم مفسران با صلاحیت آنان

نکته دیگری که در این قسمت باید مورد توجه قرار گیرد اختصاص به فهم قرآن و معارف دین ندارد ؛ بلکه در سایر رشته ها و تخصص های گوناگون علمی مورد قبول همگان است و آن ، وجود مراتب فهم و متناسب بودن آن با توانایی ذهنی و مقدار کوشش و تلاش و دقت در فهم صحیح است . توضیح این که :

در مباحث فقهی یکی از مسائلی که تقریبا همه فقها بدان فتوا می دهند و از وظایف مقلد می شمارند ،

مساله تقلید از اعلم است . بر این اساس ، گفته می شود فقاهت و تخصص در رشته فقه و استنباط احکام از دیگران دارای فهم و مهارتی بیشتر و از شم فقاهت برتری برخوردار است ، تقلید کند . البته دیگر مراجع که از نظر قوه استنباط در حد آن فقیه اعلم نیستند نیز فقیه و مجتهد هستند ؛ لکن در مراتب بعدی قرار دارند . ناگفته نماند فتوای فقها مبنی بر لزوم تقلید از اعلم نیز برخاسته از یک روش عقلایی است . درست مثل رجوع به پزشک متخصصی که سال ها تجربه طبابت دارد و ترجیح آن بر شخصی که امروز مجوز طبابت گرفته است یک روش عقلایی است و عمل بر خلاف این روش مورد مذمت عقلا قرار می گیرد . فهم و تشخیص دقایق معارف قرآن ، جز در صلاحیت متخصصان و آشنایان به علوم اهل بیت علیهم السلام ، که عمر خویش را در فهم قرآن و معارف دینی صرف کرده اند ، نمی باشد و با توجه به مراتب فهم قرآن و تفسیر این کتاب آسمانی ، بدیهی است هر قدر امور و نکات مذکور مورد توجه و دقت بیشتر قرار گیرد از ضریب احتمال خطا در تفسیر آیات الهی کاسته می شود و به فهم صحیح از این کتاب آسمانی نزدیک تر می شویم .

لزوم توجه به قراین کلامی

ششمین تذکری که توجه خوانندگان را بدان جلب می کنیم لزوم توجه به قراین کلامی و مقامی و شان نزول آیات است . هر چند قرآن کریم برای همه عصرها و نسل ها نازل شده است و مخاطب آن مردم همه عصرهایند ؛ لکن

قراین و شان نزول ها و موقعیت های زمانی و مکانی که آیات کریمه در آن نازل شده است برای مخاطبان اولیه و مردمان عصر نزول قرآن چنان روشن بوده است که جای هیچ گونه تردید و اختلافی در معنا و تفسیر آن باقی نمی مانده است . به علاوه اگر آیه ای مبهم می نموده ، دسترسی مردم به پیامبر صلی الله علیه و آله چندان مشکل نبوده است . اما امروزه با دور شدن از عصر نزول و امکان مخفی شدن بعضی قراین و شان نزول ها ، ضرورت و لزوم دقت در فهم صحیح از قرآن اهمیت مضاعف می یابد .