قرآن در آیینه نهج البلاغه صفحه 46

پیش از این به این مطلب اشاره شد که یکی از مقامات پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام مقام تفسیر و تبیین وحی الهی است ؛ چون قرآن دارای محکمات و متشابهات است و چنان که قبلا بدان اشاره شده دارای ظاهر و باطن است که دسترسی به عمق معارف آن جز برای پیامبر و ائمه معصومین و آشنایان

به علوم الهی میسر نیست و تفسیر و تبیین آن جز از عهده دانش آموختگان مکتب اهل بیت بر نمی آید .

بنابراین طبق حکم عقل و روش عقلا مبنی بر لزوم رجوع عالم به جاهل ، برای فهم قرآن و معارف دین راهی جز رجوع به آورنده این کتاب الهی و ائمه معصومین علیهم السلام و دانش آموختگان مکتب آنها نیست . لکن چنین نیست که همه انسان ها از روش عقلایی تبعیت کنند و یا خود را پای بند عقل و اصول منطقی فهم و تفهیم و تفهم بدانند . کسانی وجود دارند که تنها در پی گمراه کردن مردمند و هدفشان جز ایجاد شبهه و فتنه در جامعه نیست . قرآن نیز این معنا را پیش بینی کرده است :

و هو الذی انزل علیک الکتاب منه آیات محکمات هن ام الکتاب و اخر متشابهات فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تاویله و ما یعلم تاویله الا الله و الراسخون فی العلم یقولون امنا به کل من عند ربنا و ما یذکر الا اولوا الباب . -آل عمران ، 7 . ؟

این آیه ، قرآن کریم را به دو بخش محکمات و متشابهات تقسیم کرده است و از محکمات به (( ام الکتاب)) یاد کرده است . بخشی از قرآن ، آیات محکمند که نسبت به بخش دوم ، یعنی متشابهات ، جنبه مادر و ریشه و اصل دارند .

محکمات قرآن عبارت از آیاتی است که معانی آنها روشن است و معارف آنها قابل تردید نیست . این آیات

، اصول و امهات معارف قرآن را تشکیل می دهند . معیار و ملاک درستی و نادرستی (( معارف دینی)) محکمات و امهات قرآن است . در مقابل ، آیاتی هستند که بدون کمک گرفتن از محکمات قابل فهم نیستند و چنان نیست که همگان به عمق معنای آنها پی ببرند . از این بخش از آیات قرآن به متشابهات تعبیر می شود .

قرآن مردم را از تبعیت متشابهات بدون توجه به محکمات و تفسیر و تبیین پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام منع کرده است . قرآن کریم تبعیت از متشابهات را نشانه انحراف دل می داند و می فرماید کسانی که متشابهات قرآن را ملاک فکر و فهم و اعتقادات خود قرار می دهند در پی فتنه و تاویل و تحریف قرآن هستند . به بیان قرآن ، تاویل و تفسیر آیات متشابه را جز خدا و راسخین در علم و ائمه معصومین علیهم السلام نمی دانند . راسخین در علم کسانی هستند که با دل و جان بندگی خدا را پذیرفته اند و می گویند ما به قرآن ایمان آورده ایم ؛ چه محکمات و چه متشابهاتش ، همه از سوی پروردگار است .

حکمت وجود متشابهات در قرآن

در این جا ممکن است این سوال مطرح شود که چرا قرآن به گونه ای نازل شده است که همه آیات آن بین و محکم و بدون هیچ ابهام و اجمالی باشد ، تا برای همه به طور یکسان قابل فهم و استفاده باشد ؟