نمودم، تفاوت ميان دو روايت در گروه سوم است كه روايت اول ميگويد: عبادت انسانهاي آزاد از بيم و اميد به انگيزگي شكر و سپاسگزاريست و روايت دوم ميگويد: انگيزه عبادت علي بن ابيطالب (ع) كه سر دستهي آزادگان بشري است، احساس شايستگي خداوند براي عبادتست. اگر معناي شكر را يك مفهوم وسيع در نظر بگيريم كه شامل احساس عالي دربارهي قيوميت و فياضيت الهي كه جهان هستي نشاني از آنست، با همان معناي شايستگي خداوند براي عبادت مساوي ميباشد، شكر باين معني كه عبارتست از توجه به صفت قيوميت و فياضيت الهي و قرار گرفتن در جاذبهي آنست، مانند معلول توجه به شايستگي مطلق خداوندي براي عبادتست. اما در گروه اول و دوم كه عبادت را فقط بر مبناي بيم و اميد بجاي مياورند، در حقيقت سود و زيان خود را در نظر دارند، نه رشد و تكامل خود را كه تنها راهش عبادت است.
آيا نتيجه عبادت بخود انسان مربوط ميشود يا بخدا؟
در افكار عاميانه، حتي در ذهن بعضي از متفكران، در معناي عبادت و نتيجهي آن، يك اشتباه بزرگي وجود دارد كه موجب محروميت خود و ديگران از عبادت ميشود. اين اشتباه مركب از دو عنصر است:
عنصر يك- معناي عبادت.
عنصر دوم- نتيجهي عبادت.
اشتباه در معناي عبادت چنين است كه گمان ميبرند عبارتست از مقداري الفاظ و حركاتي معين كه با شرايطي خاص و در اوقات مشخصي بايد انجام بگيرند. اينان فكر نميكنند كه آيا اين كارهاي ناچيز مخصوصا در آن مواقع كه جنبهي حرفهاي يا اعتيادي، يا ريائي بخود ميگيرند، ميتوانند هدف خلقت جهان هستي و انسان با آن همه اسرار و عظمت بوده باشند؟!! چگونه ميتوان تصور كرد كه بكار افتادن گردونه هستي و ميليونها كهكشانها و كارزارها و بوجود آمدن ميلياردها ميليارد حقايق و واقعيات با يك نظم بهت انگيز و ظهور انسان در روي زمين با آنهمه ابعاد و استعدادها و تكاپوها و جريان لذايذ و آلام و ستم و جورهاي رقت انگيز و دانش و بينش و خوشيها و عدالتها و آرمانها و هدف گيريهاي والا فقط و فقط براي اين بوده است كه عدهاي معدود، الفاظ و حركات و سكنات ناچيزي را انجام بدهند كه يكصدم انگيزههاي آنان، الهي واقعي نميباشد!! عبادت كه در آيهي «و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون» [27].
(من جن و انس را نيافريدم، مگر اينكه مرا عبادت كنند) بطور صريح هدف آفرينش جن و انس معرفي شده است، آگاهي و گرايش به كمال مطلق است كه صفت خداوندي است. اين آگاهي و گرايش ميتواند همهي روابط انسان را با همنوعان خود و با جهان و همه گفتار و كردار و فعاليتهاي مغزي و رواني آدمي را معناي عبادت ببخشد. اين بيت زير را دقت فرمائيد:
چيست دين؟ برخاستن از روي خاك
تا كه آگه گردد از خون جان پاك
(مولوي)