جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 157

است … و اگر تغيير ندهد، مانند آيه فبما رحمه من الله، [487] مجازي در آن نخواهد بود.

11- اطلاق اسم متعلق بر متعلق: مانند اطلاق (قدرت) بر (مقدور). [488].

(تفتازاني) با اذعان به كثرت انواع علايق، آنها را مشتمل بر بيست و پنج علاقه دانسته است كه عبارتند از:

1- اطلاق اسم سبب بر مسبب 2- اطلاق اسم مسبب بر سبب

3- اطلاق اسم جزء بر كل 4- اطلاق اسم كل بر جزء

5- اطلاق اسم ملزوم بر لازم 6- اطلاق اسم لازم بر ملزوم

7- اطلاق يكي از دو متشابه بر ديگري (نه بر وجه استعاره)

8- اطلاق مطلق بر مقيد 9- اطلاق مقيد بر مطلق

10- اطلاق اسم خاص بر عام 11- اطلاق اسم عام بر خاص

12- حذف مضاف 13- حذف مضاف‌اليه

14- تسميه‌ي چيزي به اسم مجاور آن 15- تسميه چيزي به اسم وضع گذشته آن

16- تسميه چيزي به اسم عاقبت آن 17- اطلاق اسم محل بر حال

18- اطلاق اسم حال بر محل 19- اطلاق اسم آلت چيزي بر آن

20- اطلاق اسم شي بر بدل آن 21- نكره‌اي كه براي افاده عموم ذكر شود

22- اطلاق اسم ضدي بر ضد ديگر 23- حذف

24- اطلاق اسم جنس معرف به الف و لام و اراده‌ي يك فرد از آن

25- زيادت

به نظر مرحوم (خويي) ظاهر كلام (تفتازاني) انحصار مجاز در علايق محصوره‌ي مذكور در فوق است. مرحوم (خويي) با نفي اين انحصار، بر اين اعتقاد است كه مدار در صحت و سقم مجاز، وجود يا عدم وجود يكي از علايق مذكور نيست چرا كه گاهي با وجود علايق معهود، امكان آوردن مجاز نيست و گاهي با عدم معهود، آوردن آن، ممكن است، نظير آنكه يكي از علايق مذكور (تسميه‌ي كل به اسم جزء) و (تسميه جزء به اسم كل) است. با اين حال انسان در موقع قطع دست يا در آوردن چشم كسي