جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 239

فرمانش را برد بدو سودي ندهد.

(غني) و (آمن) را به تفكيك ذكر كرده، (غني) را به عدم منفعت طاعت و (امن) را به بي‌ضرر بودن معصيت، معطل نموده و ترتيب موجود ميان آن دو معلول، بر عكس است.

ب- آنكه لف آن بر وجه اجمال است:

مانند آيه‌ي شريفه‌ي: قالوا لن يدخل الجنه الا من كان هودا او نصاري. [889].

تقدير آن چنين است: قالت اليهود: لن يدخل الجنه الا من كان هودا. و قالت النصاري: لن يدخل الجنه الا من كان نصاري. قرآن نيز با عبارت (قالوا)، هر دو گروه را با اجمال بيان داشت چون مورد التباس نيست و روشن است كه هر گروه، ديگري را گمراه دانسته و بهشت را در انحصار خود مي‌داند.

(صاحب منهاج) كلامي در سخنان مولاي متقيان (ع) يافته است كه جامع هر دو مورد لف بر سبيل اجمال و لف بر سبيل تفصيل همراه با نشر مرتب به ترتيب مفصل است و اين را از انحصارات سخن آن امام همام دانسته است:

يا اهل الكوفه منيت منكم بثلاث و اثنتين: صم ذو و اسماع و بكم ذو و كلام و عمي ذو و ابصار، لا احرار صدق عند اللقاء و لا اخوان ثقه عند البلاء. [890].

مردم كوفه! گرفتار شما شدم كه سه چيز داريد و دو چيز نداريد: كرانيد با گوشهاي شنوا، گنگانيد با زبانهاي گويا، كورانيد با چشمهاي بينا، نه آزادگانيد در روز جنگ و نه بر هنگام بلا، برادران يك رنگ.

لف بين (ثلاث) و (اثنتين)، لف تفصيلي است. اما لف در نفس (ثلاث) و در خود (اثنتين)، لف اجمالي است. (صم) و (بكم) و (عمي) به (ثلاث) برمي‌گردد و (لا احرار صدق) و (لا اخوان ثقه) به (اثنتين) راجع است و اين رجوع از نوع نشر منطبق با لف يا نشر مرتب است. [891].

جمع

جمع آن است كه دو يا چند چيز را در تحت يك حكم جمع نمايند. [892].