جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 255

بالموت الاحمر و الجوع الاغبر. [978].

اين هنگام- هنگامه‌ي اوج‌گيري فتنه‌ها- واي بر تو اي بصره! از سپاهي كه بلاست و نمونه‌اي از كيفر خداست. نه گردي انگيزد و نه بانگي دارد و زودا كه مردم تو را مرگ و يا طاعون و گرسنگي از پاي درآرد.

در طلب باران:

الا و ان الارض التي تحملكم و السماء التي تظلكم مطيعتان لربكم و ما اصبحتا تجودان لكم ببركتهما توجعا لكم و لا زلفه اليكم و لا لخير ترجوانه منكم و لكن امرتا بمنافعكم فاطاعتا و اقيمتا علي حدود مصالحكم فاقامتا. [979].

بدانيد زميني كه شما را بر پشت خود مي‌برد و آسماني كه بر شما سايه مي‌گسترد، پروردگار شما را فرمانبردار است و بركت آن دو بر شما نه از راه دلسوزي است و نه بخاطر جستن نزديكي و نه به اميد خيري است كه از شما دارند، بلكه به سود شما مامور شدند و گردن نهادند و براي مصلحت شما برپاشان داشتند و ايستادند.

به نظر (ابن ابي‌الحديد) سخن فوق، مجاز و استعاره است. چون به جماد امر نمي‌گردد و معني آن اين است كه همه چيز تحت تسخير قدرت خداست. [980].

ناگفته نماند كه از ديد عارفان، صفات خداي (جل جلاله) در آسمانها و زمين متجلي است و حضور او در جاي جاي هستي به مصداق آيه‌ي شريفه و هو الذي في السماء اله و في الارض اله [981] به معني حضور صفات ذاتي خدا در كران تا كران هستي از اشرف موجودات گرفته تا اخس كاينات است كه حيات از جمله آن صفات مي‌باشد. از اين ديدگاه مساله (تشخيص) نه صرفا يك پندار ذهني و چيزي است كه در روانشناسي كودك به آن «جاندار پنداري» مي‌گويند و از آن، گفتگوي كودكان با عروسكهاي بازي را ملحوظ مي‌دارند، بلكه دركي عميق از واقعيت هستي است.

تاكيد المدح بما يشبه الذم

اين صنعت، بر دو نوع است: