جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 271

پس گفت خداي سبحان- كه داناست بدانچه نهان است در دلهاي همگان و در پرده‌هاي غيب پنهان- (همانا مي‌آفرينم آدمي از گل … ).

جمله‌ي و هو العالم بمضمرات القلوب و محجوبات الغيوب بين (فقال) و مقول آن اني خالق … قرار گرفته و اين جمله معترضه به انگيزه‌ي تنزيه باريتعالي آمده است كه از سياق خطبه روشن مي‌گردد.

همانطور كه گفته شد علاوه بر اعتراض در اثناي يك جمله، ممكن است جمله‌ي معترضه كه گاهي بيشتر از يك جمله مي‌باشد بين دو كلام متصل واقع گردد. مانند:

اما و الله لو اني حين امرتكم بما امرتكم به حملتكم علي المكروه الذي يجعل الله فيه خيرا فان استقمتم هديتكم و ان اعوججتم قومتكم و ان ابيتم تداركتكم لكانت الوثقي. [1053].

به خدا سوگند آنگاه كه شما را فرمان دادم بدانچه دادم، كاري ناخوش كه خدا خيري در آن نهاده بود به عهده‌تان نهادم، اگر پايدار مي‌مانديد شما را راهنمايي مي‌كردم و اگر كژي پيش مي‌گرفتيد، به راه راستتان مي‌آوردم و اگر سرباز مي‌زديد، تدارك كارتان مي‌كردم، صواب اين بود و راي درست چنين.

جمله‌ي حين امرتكم به اعتراضيه است و بين اسم ان و خبر آن، براي توكيد واقع شده است. جمله‌ي فان استقمتم هديتكم با دو جمله‌ي شرطيه‌ي پس از آن اعتراض است بين (لو) و جواب آن يعني لكانت الوثقي و (فاء) در آغاز فان استقمتم، جمله‌ي اعتراضيه است نظير بيت زير:

و اعلم- فعلم المرء ينفعه-

ان سوف ياتي كل ما قدرا

احتراس

و تفسير آن در باب اعتراض بيان شد و نقش آن دفع ايهام خلاف مقصود در كلام است. [1054] مصاديق آن در سخنان مولاي متقيان در باب توحيد فراوان است. مانند:

كائن لا عن حدث، موجود لا عن عدم، مع كل شي‌ء لا بمقارنه، و غير كل شي‌ء لا بمزايله، فاعل لا بمعني الحركات و الاله. [1055].