جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 288

شاهد مثال اخترام و اجترام است.

در ذكر پيامبر (ص):

و احشرنا في زمرته غير خزايا و لا نادمين، و لا ناكبين و لا ناكثين. [1129].

و مار را با او محشور كن چنانكه نه زيانكار باشيم و نه پشيمان، نه دور از راه حق و نه شكننده‌ي پيمان.

جناس خط در كتابهاي بديع سنتي، وارد شده است. البته اگر ما بديع لفظي را به بحث در موسيقي و مسموعات و نه در مكتوبات منحصر گردانيم، جايي براي طرح اين جناس، باقي نمي‌ماند.

جناس اشتقاق

اشتقاق، استعمال دو يا چند واژه در يك كلام است كه از ريشه‌ي واحدي مشتق شده باشد و نظير آن در كلام امام فراوان است. مانند:

فالمسلم من سلم المسلمون من لسانه و يده الا بالحق [1130].

پس مسلمان كسي است كه مسلمان از دست و زبان او آزاري نبيند جز آنكه براي حق بود.

جناس شبه اشتقاق

آن است كه همه يا اكثر حروف يك واژه در واژه‌ي ديگر يافت شود، اما هر دو به يك ريشه باز نگردد مانند:

در وصف دنيا:

اهلها علي ساق و سياق و لحاق و فراق. [1131].

مردم آن در سختي، در مسير مرگ به پا، به آن يك رسنده و از ديگري جدا.

ساق، مابين زانو و قوزك پا و سياق، مصدر (ساق يسوق) است.

(مطرزي) در (شرح مقامات) مي‌گويد:

هر دو نوع اشتقاق و شبه اشتقاق از فروع جناس است و دليل بيان اشتقاق به عنوان يك فرع مستقل،