جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 303

عبادته الذي لا تبرح منه رحمه و لا تفقد له نعمه. [1184].

سپاس خداي را كه نوميد نيستم از رحمت او، تهيدست نيستم از نعمت او و نه مايوس از مغفرت او و سرنپيچيده از عبادت او. خدايي كه رحمت او پيوسته است و نعمت او ناگسسته.

در سه فقره اول بين (مقنوط) و (مخلو) و (مايوس) موازنه برقرار است و هر سه بر وزن مفعول هستند. اما در فقره چهارم گرچه (مستنكف) بر وزن مستفعل بوده و خارج از وزن (مفعول) مي‌باشد اما از مفعوليت خارج نيست چون (مستفعل) در حقيقت (مفعول) است.

همچنين بين (لا تبرح) و (لا تفقد) و بين (رحمه) و (نعمه) نيز موازنه برقرار است و لطافت كلام با اين موازنه‌ها به مراتب بيشتر مي‌باشد تا اينكه به جاي آنها مثلا گفته مي‌شد الحمدلله غير مخلو من نعمته و لا مبعد من رحمته چون (مبعد) بر وزن (مفعول) مطابق و مماثل مفعول نيست و بناي ديگري محسوب مي‌شود.

همينطور اگر به جاي (لا تبرح)، (لا تزول) گفته مي‌شد اين لطافت را نداشت. چون (تفقد) و (تبرح) هر دو صحيحند ولي (تزول) معتل است. يا اگر به جاي (نعمه)، (انعام) بكار مي‌رفت به همين شكل از موازنه برخوردار نبود. در سخني كه با هدف فصاحت القا مي‌شود، موازنه امري مطلوب است چون باعث اعتدال در كلام مي‌گردد و اعتدال، هماره مطلوب طبع آدمي است.

در مورد رابطه‌ي سجع و موازنه سه قول است:

قول اول آنكه موازنه (اعم از سجع) است چون سجع تماثل اجزاي فواصل است به شرطي كه همه با يك حرف ختم شوند، مثل (قريب) و (غريب) و (نسيب) و … اما در موازنه اين شرط نيست مانند (قريب) و (شديد) و (جليل) و هر چه بر اين وزن باشد اگر چه حرف آخر آنها يكي نباشد. بنابراين هر سجعي موازنه است ولي عكس آن صحيح نيست.

قول ديگر آن است كه بين موازنه و سجع، (عموم و خصوص من وجه) برقرار است چون در موازنه بايد فواصل در وزن متساوي باشند نه در قوافي كه از قيد اخير استنباط مي‌شود كه در موازنه، واجب است بين فواصل توافق در قافيه نباشد. [1185].

بنابراين قول، نمونه‌ي اجتماع سجع و موازنه آيه‌ي ذيل است: