جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 304

فيها سرر مرفوعه و اكواب موضوعه [1186] كه هم سجع است و هم موازنه و نمونه‌ي افتراق، آيات ذيل است: نمارق مصفوفه و زرابي مبثوثه [1187] كه موازنه هست و سجع نيست.

و در اين آيه: مالكم لا ترجون لله وقارا و قد خلقكم اطوارا [1188] سجع هست اما موازنه نيست.

قول سوم آنكه موازنه، (اخص از سجع) است يعني موازنه سجعي است بدون اتحاد در قافيه و صرفا بر اساس اتفاق در وزن، چنانكه ابن‌ميثم، عبارت ذيل را از نوع مسجع متوازن دانسته است: الدهر يخلق الابدان و يجدد الامال. [1189].

روزگار تن‌ها را بفرسايد و آرزوها را تازه نمايد.

در پايان يادآوري مي‌شود كه كتبي چون (المثل السائر)، (التلخيص)، (الايضاح) و (الطراز)، موازنه را به همين معني گرفته‌اند ليكن (ابن ابي‌الاصبع مصري) موازنه را به معناي ديگري گرفته است. به نظر او موازنه عبارت از برقرار كردن مقايسه ميان معنايي با معناي ديگر است و منظور او موازنه در جملات است نه در بين الفاظ، نظير آيه شريفه‌ي لا يسال عن فعله و هم يسالون. [1190].

تشطير

تشطير آن است كه براي هر مصراعي از بيت سجعي جداگانه بياورند كه با سجع مصراع ديگر، تفاوت دارد مانند قول (ابي‌تمام):

تدبير (معتصم بالله) منتقم

لله مرتغب في الله مرتقب. [1191].

كه سجع مصراع اول يعني ميم منتقم با سجع مصراع دوم يعني باء مرتقب تفاوت دارد. اگر از اختصاص اين فن به شعر- همچنان كه در تعريف آمد- صرف‌نظر كنيم، ممكن است در نثر نيز جريان يابد مانند: