جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 32

بليغ‌ترين خطيبان عصر خود مي‌گفت: كتابت عبارت است از تاليف لفظي با اخوات آن. آيا نشنيدي كه شاعري به شاعر ديگري در مقام فخر بگويد: من از تو شاعرترم چون من هر بيت شعري را با بيت برادرش تلفيق مي‌كنم در حاليكه تو هر بيتي را با پسر عمويش تركيب و انشاد مي‌كني. سپس گفت: براي اوج زيبايي در اين باب همين ترا بس كه به كلام (علي بن ابي‌طالب) گوش جان سپاري كه فرمود هل من مناص او خلاص؟ او معاذ او ملاذ؟ او فرار او محار؟

(ابوعثمان) مي‌گويد: (جعفر بن يحيي) از اين كلام (علي) (ع) نيز ابراز شگفتي مي‌كرد:

اين من جد و اجتهد و جمع و احتشد و بني فشيد و فرش فمهد و زخرف فنجد؟

و مي‌گفت: (نمي‌بيني كه هر واژه‌اي از آن دست در گردن قرينه‌اش دارد و جذب خويش مي‌نمايد و با آهنگ خود بر آن دلالت مي‌كند.) آري (جعفر)، امام را فصيح قريش مي‌ناميد.

(ابن ابي‌الحديد) ادامه مي‌دهد:

شك نيست در اين كه (علي) (ع) پس از (خدا) و (رسول) فصيح‌ترين ناطق در زبان عربي بود. علت آن است كه فضيلت خطيب و نويسنده، در سخنوري و كتابت بر پايه‌ي دو چيز است:

مفرد الفاظ و نحوه‌ي تركيب آنها. مفردات بايستي سهل و سليس و از تقيد و ناهنجاري در امان باشد و كلام امام (ع) چنين بود. اما ظرافت كار تركيبات، مربوط است به مفاهيم نيكو و سرعت تبيين آن براي اذهان مردم و اشتمال آن بر صفاتي كه به اعتبار آنها كلامي بر سخن ديگري تفضيل مي‌يابد، مجموعه صفاتي كه در علم بديع مندرج است از قبيل مقابله، مطابقه، حسن تقسيم، ردالعجز علي الصدر، ترصيع، تسهيم، توشيح، مماثله، استعاره، لطافت استعمال مجاز، موازنه، تكافو، تسميط و مشاكله و بدون شك مجموعه‌ي اين ويژگيها در جاي جاي سخنان آن حضرت پخش و پراكنده است، تا بدان حد كه جودت مفردات و حسن تراكيب در كلام هيچكس به پاي او نمي‌رسد. آن زمان كه او متعمدا دقت خويش را در نظم آنها بكار مي‌برد از او شگفتيها سر مي‌زد، بدان حد كه بايد (علي) (ع) را در تمام اين فنون امام و پيشتاز مردم دانست. چون حضرت مبتكر آن فنون بود و قبل از وي كسي را بدان راه نبود.

و زماني كه بدون تعمد و دقت و از سر اقتضاب و ارتجال و تنها با جوشش طبعش سخن مي‌گفت، شگفتيها دو چندان و مضاعف مي‌شد.

در هر دو حالت سخن او واضح و روشن بود و سخنوران را در تعقيب او مجالي نبوده و نيست. و