جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 52

علم بيان

اشاره

از آنجا كه هم علم بيان و هم بديع هر دو از ابواب فن بلاغت در ادب عربي است به عنوان مقدمه و اختصار ارائه‌ي تعريفي از بلاغت ضروري مي‌نمايد:

علم بلاغت و اركان آن

بلاغت در لغت به معني وصول يا به انتها رسيدن يا به پايان رسيدن است. براي نيل به مطلوب مي‌گويند: بلغ فلان مراده و براي رسيدن مسافران در انتهاي سفر به شهر مي‌گويند: بلغ الركب المدينه. معني ديگر بلاغت تعبير نيكو از (ما في الضمير) است بلغ الرجل بلاغه فهو بليغ: احسن التعبير عما في نفسه. [81].

و در اصطلاح عبارتست از مطابقت كلام با مقتضاي حال، همراه با فصاحت عبارات آن.

(ابوحيان توحيدي) مقايسه‌ي هشتاد و هشتم از كتاب المقابسات خود را تحت اين عنوان نگاشته است:

في ماهيه البلاغه و الخطابه، و هل هناك بلاغه احسن من العرب؟

او در اين (مقابسه) پاسخ استادش (ابوسليمان سجستاني) را در سوال از بلاغت چنين نقل مي‌كند: (بلاغت عبارتست از صداقت در بيان مفاهيم، با هماهنگي اسمها و افعال و حروف و گزينش درست الفاظ و رعايت شيوايي همان، با اجتناب از اجبار و تكلف).

(ابوزكرياي صيمري) از (ابوسليمان) مي‌پرسد: (ولي گاهي فرد بليغ، دروغ مي‌گويد و با اين همه از حوزه‌ي بلاغت خارج نمي‌گردد؟)

و او در پاسخ مي‌گويد: (در آن صورت دروغي را لباس راستي پوشانده و زيور حق را براي او رعايت كرده است. پس در اينجا نيز حاكميت با صداقت است.) [82].

در تعريف بلاغت در همان كتاب چنين آمده است: