جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 77

حقيقت و مجاز

اشاره

آن، شامل چندين بحث است: [155].

تعريف حقيقت و مجاز

(حقيقت) بر وزن (فعيله) به معني (مفعوله) از ريشه‌ي (حق) گرفته شده كه به معني (ثبات) است. از آن رو كلمه‌ي غيرمجازي را حقيقت ناميدند كه ثابت شده و دلالتش روشن است.

(مجاز) بر وزن (مفعل) از ريشه‌ي (جاز) به معني (تعدي) است. هنگامي كه لفظ از وضع لغوي خود عدول نمايد، متصف به مجاز مي‌گردد. بدين معني كه ذهن از يك لفظ به معنايي غير معني خودش منتقل مي‌گردد و اين انتقال همان تعدي و تجاوز است.

حقيقت بر سه قسم است: لغوي، عرفي و شرعي.

حقيقت عرفي و حقيقت شرعي در آغاز استعمال مجاز لغوي محسوب مي‌گردند ولي به علت كثرت استعمال توسط شرع يا عرف، پس از چندي از حالت مجاز خارج شده و به منزله‌ي حقيقت در مي‌آيند. حقيقت شرعي نظير نماز، حج، زكات و … مي‌باشد.

و حقيقت عرفي مانند:

ثم زينها بزينه الكواكب و ضياء الثواقب. [156].

پس آسمانها را به ستاره‌هاي رخشان و كوكبهاي تابان بياراست.

استعمال ثواقب براي شهابهاي آسماني، استعاره‌اي است از اجسامي كه درون جسم ديگري نفوذ