جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 83

جابجايي، محل دغدغه و لذت نفساني است.

تفكيك حقيقت و مجاز

جدا كردن حقيقت از مجاز يا بوسيله‌ي نص انجام مي‌گردد يا از طريق استدلال.

تفكيك از طريق نص، يكي بدين صورت است كه واضع واژه‌ها بگويد اين حقيقت است و آن مجاز، يا يكي از آن دو را ذكر كند و يا خواص هر دو را برشمارد.

اما در قالب استدلال حقيقت از دو طريق شناخته مي‌شود:

1- معناي آن واژه در وهله‌ي اول به ذهن تعدادي از شنوندگان اهل زبان خطور مي‌كند و به حقيقي بودن آن حكم مي‌شود …

2- آنگاه كه اهل زبان قصد تفهيم معنايي را داشته باشند، به عبارات مخصوصي بسنده مي‌كنند و اگر بعد از تفهيم، نيت اداي تعبير زيبايي را داشته باشند، به عبارات ديگري مطلب را بيان مي‌كنند و آن را با قرايني مقرون مي‌سازند تا دانسته شود كه اولي حقيقت است، چرا كه اگر ايشان استحقاق اين لفظ براي اين معناي ويژه را نپذيرفته بودند به آن بسنده نمي‌كردند.

مجاز نيز از سه طريق ذيل شناخته مي‌شود:

1- عكس راه‌هاي مذكور در شناخت حقيقت.

2- اگر كلمه متعلق به معنايي گردد كه محال است بدان وابسته باشد، معلوم مي‌شود كه در اصل براي آن وضع نشده است و لذا مجاز است از قبيل آيه شريفه و اسال القريه.

3- روشن مي‌گردد كه واضع، لفظي را براي معنايي وضع كرده و سپس آن را در پاره‌اي مصاديق به معناي اول بكار برده و آنگاه آن را در مورد شي ديگري استعمال كرده است مانند لفظ دابه كه براي مطلق چارپايان وضع شده، سپس به (اسب) منحصر گرديده و در اين معنا بصورت يك حقيقت عرفي درآمده و پس از آن در (حمار) استعمال شده لذا مجازي است مگر آنكه آنقدر در اين معني استعمال شود كه آن نيز بصورت حقيقت عرفي درآيد.