جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 85

استعاره‌ي مكنيه است و تقدير جمله چنين است: بعد ان عم ضلالها.

انما المرء في الدنيا غرض تنتضل فيه المنايا. [176].

آدمي در جهان نشانه است و تيرهاي مرگ بدو روانه.

ظاهرا منظور آن است كه انواع رنجها و مصيبتها چون تيرهايي است كه تيراندازي به نام مرگ به سمت آدمي رها مي‌كند تا سرانجام يكي به هدف بخورد و آدمي را در كام خود بكشد.

اين جمله همزمان، مصداق چند نوع مجاز است:

1- از يك سو مصداق مجاز عقلي است، چون فاعل حقيقي رنجها و مصايب همانند لذات و راحتيها، خداست كه در آيه‌ي لقد خلقنا الانسان في كبد [177] بدان تصريح شده است و مرگ سبب و فاعل واقعي نيست.

2- از ديگر سو حاوي استعاره‌ي بالكنايه است كه در آن مرگ به تيرانداز تشبيه شده و مشبه به محذوف است.

3- همچنين مصداق استعاره‌ي تخييليه است چون تيراندازي را به مرگ نسبت داده است.

علاوه بر موارد فوق تعبير انتم … غرض تشبيه بليغ است و كلمه (غرض) ترشيح براي استعاره‌ي مكنيه‌ي پس از آن است.

اقسام مجاز

تقسيمات مجاز از نظر مفرد و مركب بودن

1- مجاز در مفرد

2- مجاز در مركب

3- مجاز در مفرد و مركب تواما

مثال نوع اول اطلاق لفظ اسد بر مرد شجاع و لفظ حمار بر مرد كودن است. نوع دوم چنين است كه هر يك از مفردات جمله در موضع اصلي خود بكار رفته است. اما تركيب جمله مطابق با خارج