جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه‌ صفحه 89

شرط زيبايي استعاره

استعاره تنها با مبالغه در تشبيه همراه با ايجاز نيكو خواهد بود. مثل جمله‌ي ايا من رمي قلبي بسهم فانفذا: اي آنكه با تير خود قلب مرا نشانه گرفتي و در آن رخنه كردي. نه مثل بيت زيل از (ابوتمام):

لا تسقني ماء الملام فانني

صب قد استغذيت ماء بكائي

اب ملامت به من منوشان كه دلباخته‌اي هستم كه از آب چشمم نوشيده‌ام.

چون در تعبير (آب ملامت) التذاذي يافت نمي‌شود و اگر بجاي استعاره حقيقت را ذكر مي‌كرد و (لا تلمني) مي‌گفت، ايجاز بيشتري داشت.

استعاره گاهي عاميانه است مانند جمله‌ي رايت اسدا و وردت بحرا و گاهي خاصي است، مثل مصراع و سالت باعناق المطي الاباطح كه سير سريع و غايت سرعت آن را در نرمي و سلاست به سيلي تشبيه كرده است كه در مسيلها به حركت در مي‌آيد.

و اجمالا استعاره آنگاه نيكوست كه تشبيه بين مردم ظاهر باشد لكن اگر مخفي و نيازمند اعمال نظر باشد، بايد از تشبيه استفاده كرد مثلا در اين جمله (حضرت رسول) (ص) كه فرمودند مثل المومن كمثل النخله اگر بگويي رايت نخله و مومني را اراده كني، همچنان كه (سيبويه) گفته است به لغزگويي پرداخته‌اي و مباني كلامي عرب را ترك نموده‌اي. بايد دانست كه زيبايي استعاره‌ها در گرو مناسبت و هماهنگي بين مستعار و مستعار منه است به عنوان مثال جملات ذيل شايان دقت است:

ايها الناس شقوا امواج الفتن بسفن النجاه و عرجوا عن طريق المنافره وضعوا تيجان المفاخره، افلح من نهض بجناح او استسلم فاراح. [181].

مردم! از گردابهاي بلا با كشتي‌هاي نجات برون شويد و به تبار خويش منازيد و از راه بزرگي فروختن، به يك سو رويد كه هر كه با ياوري برخاست، روي رستگاري بيند وگرنه گردن نهد و آسوده نشيند.

لطافت جمله‌ي اول به اين است كه چون گاهي فتنه‌ها مضاعف و مترادف مي‌گردد. براستي شبيه امواج متلاطم دريا مي‌شود و از آنجا كه كشتيهاي واقعي آدمي را از امواج درياي توفاني مي‌رهاند،