جستجویی در نهج‌البلاغه‌ صفحه 140

به اثبات رساند.

دو شاخه از علوم تجربي در اين مساله به تقحيق پرداخت: زيست شناسي و روان شناسي. اين دو علم انسان را به آزمايشگاه برد تا نشان دهد: آيا اين كه گفته مي‌شود در وراء تركيب دقيق و پيچيده‌ي غده، سلول، دستگاه عصبي و جهاز دروني، چيزي به نام نفس يا روي وجود دارد صحيح است، يا بايد آن را از مقوله‌ي خرافات به شمار آورد؟

نتيجه‌ي طبيعي اين آزمايش‌ها- كه از قبل نيز معلوم بود- آن بود كه روح، نفس، يا چيز ديگري در ماوراء جسم آدمي وجود ندارد.

اين نتايج به مثابه‌ي حقايقي كه دست آورد علوم تجربي است و شهرت يافت و مردم نيز آن را پذيرفتند، چرا كه علوم تجربي و عملي را علومي مي‌دانستند كه بيماري را مقهور قدرت خود ساخته و علل آن‌ها را شناخته است و پيوسته دريچه‌ي تازه‌اي به روي انسان مي‌گشايد و از اين رو ممكن نيست كه حقيقت اين موضوع از ديد آن مخفي بماند.

و مساله‌ي روح، يعني مشكلترين و پيچيده‌ترين مساله‌اي كه از دير زمان انديشه‌ي آدمي را به خود مشغول داشته بود، با اين صورت نمايش گونه حل و موضوعي روح انسان منتفي انگاشته شد.

اما اين جا بايد نكاتي را متذكر شويم.

ترديدي نيست كه علم به منزله‌ي نيروئي در دست انسان و راهي براي رشد حيات آدمي است.

و بي‌شك تجربه از تمامي روش‌هاي تحقيق مطمئن‌تر است. اما در اين نيز ترديدي نيست كه قلمرو علوم محدود است و تجربه را تنها در مورد موضوعاتي مي‌توان به كار بست كه قابل آزمايش باشند و حوزه‌ي اصلي علوم تجربي، مخصوص موضوعاتي است كه مي‌توانند تحت آزمايش وسائل تجربه مانند: دست، چشم، حس بويايي، گرماسنج، فشار سنج، وسائل جراحي، لوله‌ي آزمايش و غير آن در آيند. بنابراين هر شي‌ء مادي كه بتواند تحت عمل وسائل آزمايش قرار گيرد، مي‌تواند موضوع تحقيق علومي باشد كه اين ابزار را به كار مي‌برند و ممكن است به مدد اين ابزار به نتايج