- سخني از مترجم 1
- مقدمه مولف چاپ دوم 3
- مقدمه مولف چاپ اول 5
- جامعه و طبقات اجتماعي 9
- طبقات اجتماعي و خاستگاه آن 13
- ارزش برتر و طبقات اجتماعي 21
- درآمدي به بررسي طبقات در نهجالبلاغه 39
- فرماندهان نظامي 44
- قضات 54
- واليان (استانداران- فرمانداران) 63
- دبيران (دولتمردان) 71
- كشاورزان 79
- بازرگانان و پيشه وران 90
- كارگران و ناتوانان 98
- جامعهي قبيلهاي، امام و روحيه قبيله گرايي 105
- آيا وجود امام امري ضروري است 115
- حاكم (يعني امام) 117
- صفات امام يا حاكم 118
- حكومت از نظر امام، حاكم و مردم 121
- حقوق مردم نسبت به حاكم 128
- حق، حقوق حاكم نسبت به مردم 131
- همكاري دولت و مردم 134
- علت انكار 137
- آگاهي از غيب 137
- تجربي گرائي 139
- كوششهاي علوم جديد در كشف نيروهاي دروني انسان 143
- توجيه علمي پيشگويي 146
- پيشگوييهاي امام 151
- پيشگوييهاي كه ابن ابيالحديد آورده است 167
- وعظ در نهجالبلاغه 177
- روش سخنگويان مذهبي 178
- راه صحيح بررسي متون گذشته چيست 178
- زندگي آرماني در اسلام 180
- موقعيت سياسي و اجتماعي جامعه اسلامي در زمان خلافت امام 181
- ادارهي كشور 187
- حقوق مردم 187
- اشاره 187
- اصلاحات امام و عكس العمل مخالفان 187
- بيت المال 188
- واقعگرايي در اسلام و در انديشهي عرب جاهلي 198
- نظر امام در زمينه دنيا و فقر 204
- هواپرستي و بسياري آرزو 210
- عبرت تاريخ 215
- دعوت امام به جمع بين دنيا و آخرت 218
- تناقض ظاهري 222
- نمونههائي از مواعظ امام 229
- پاورقي 231
و در دعاي ديگري ميگويد:
«اللهم اني اعوذبك ان افتقر في غناك، او اضل في هداك، او اضام في سلطانك، او اضطهد و الامرلك.»
(از خطبهها 215)
«خدايا به تو پناه ميبرم كه در توانگري تو تهيدست باشم و در هدايت تو گمراه گردم و در قدرت تو ستمديده و آزار كشيده باشم. حال آنكه امر امر تست».
چنانكه ملاحظه ميشود امام (ع) همواره با فقر مبارزهاي بيامان دارد، از آن ميگريزد و از گرفتاريهاي آن به خدا پناه ميبرد.
به نظر او، دنيا اين قابليت و ارزش را دارد كه به آن روي آوريم، براي آن كار و تلاش كنيم، از تمتعات آن بهرهمند شويم و فقر بلاي مذموم خطرناكي است كه انسان بايد از آن رهايي جويد و از مصيبت آن به خدا پناه برد.
در اين باره رجوع شود: خطبهي 215 -209 و 225- و در بخش حكمت، شمارههاي 393 -390 388 -319 -163 -56 -3 و 416.
هواپرستي و بسياري آرزو
نظر امام دربارهي اين دو خصلت، تاثيرشان در زندگي انسان: اكنون كه زندگي آرماني اسلام، واقعيتهاي اجتماعي جامعهي تحت حكومت امام (ع) و واقعگرايي عرب را- كه اسلام هم آن را به نوعي پروراند- دريافتيم و همچنين نظر امام را دربارهي دنيا و آخرت و فقر و غنا ديديم به بررسي مواعظ در نهجالبلاغه ميپردازيم.
وعظ در نهجالبلاغه اقسامي گوناگون دارد: اول، دربارهي برحذر داشتن انسان از پيروي هوي و بسياري آرزو. دوم: در خصوص ترغيب به كار و عمل پيش از فوت فرصت. سوم: در باب يادآوري احوال گذشتگان. چهارم: در زمينهي ناپايداري دنيا.