بررسی طب و طبابت در نهج البلاغه صفحه 28

تشخيص داده و درمان را تجوير كرده و بيمار هم كاملا مطابق دستور العمل رفتار كرده باشد به نتيجه مطلوب برسد و اگر خدا بخواهد شفا يابد.

روشي را كه مولاي متقيان در پياده كردن مراحل فوق براي درمان بيماران دل- كه مشخصات آن را در بخش قبلي آورديم و شامل بيشتر گرفتاريها و بيماريهاي شايع انساني مي‌شود- بيان كرده است مي‌توانيم در اصول زير خلاصه كنيم:

1- آن كس كه به بيماري دل گرفتار است و هر آن در اضطراب و دلهره و تشويش و يا افسردگي و دلمردگي و ياس و نااميدي و ترس يا غضب و نظائر آن به سر مي‌برد مهمترين چيزي را كه خواستار است بدست آوردن نوعي آرامي و اطمينان خاطر است كه بتواند خود را در امن و امان ببيند و حس كند و تعادل از دست رفته خود را بدست آورد و امكان پيمودن راه خود را در جهت انسان شدن «يعني شايستگي جانشيني «الله» را در زمين بدست آوردن و بعبارت ديگر در راه رشد و كمال رفتن را باز يابد كه اين هدف اساسي هر انسان بايد باشد و اين آرامش را به عربي «سكينه» و «اطمينان» گويند.»

2- راهي كه وي را در رسيدن به اين هدف توصيه مي‌كند راه اسلام است.

3- راهنما و راهبر يا پزشكي كه انسان را در راه رسيدن به اين هدف و دادن آرامش و درمان بيماري او كمك مي‌كند معرفي كرده است كه آن خدا و جانشينان و پيشوايان برگزيده از طرف او يعني رسول خدا و امامان و پويندگان هر چه خالصتر راه آنان مي‌باشند.

4- نسخه‌اي كه اين پزشكان توصيه مي‌كنند (و خود امام از بزرگترين آنهاست) در كتابي بنام قرآن نوشته شده كه براي همه قرون و اعصار و همه مكانها و زمانها تا پايان جهان كافي است و اين همان توشه راه يا وسيله كار است كه نهج‌البلاغه نيز از زمره آنها محسوب مي‌شود.

5- محتويات اين نسخه يا دستور العمل را بايد شخص بيمار از روي اعتقاد و اعتماد كامل عمل كند و آن بر مبناي دو اصل قرار دارد كه يكي ايمان و اعتقاد قلبي به پزشك و دستور العمل او و ديگر عمل كردن به آن كه چون در جهت صلاح و بهبودي بكار مي‌رود بنام «عمل صالح» موسوم است و اين همان ايمان و عمل صالح است كه از شرايط رستگاري بشر بوده و در 43 آيه از آيات قرآن توام با يكديگر آورده شده است.

6- و اين عمل صالح نيز بر دو پايه اصلي قرار دارد يكي اطاعت كامل از آنچه گفته شده است و انجام دادن اعمال دستور داده شده (طاعت) و ديگري بر مبناي پرهيز از اعمالي كه نبايد انجام داد كه آنها را در اصطلاح تقوي نامند- همانطوري كه يك بيمار جسمي نيز بايد بعضي كارها را انجام داده و از بعضي كارها خود داري كند.

همانطور كه در بخش پيشين ديديم اساس دستورات امام براي شفاي اين دردمندان و