الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 100

بنابراين تقرير اشكالي كه بعض حكما به برهان حدوث كرده‌اند كه به اين برهان فقط موجود قديم اثبات مي‌شود پس منافات ندارد كه قديم باشد و واجب الوجود نباشد وارد نيست زيرا بر حسب اين بيان هر چه ممكن و غير واجب الوجود باشد حادث و محتاج به موثر است.

جمله‌هايي از نهج‌البلاغه كه بر برهان خلق دلالت داشت بر دليل حدوث نيز قابل تفسير و انطباق است مثل: «الحمد لله الدال علي وجوده بخلقه» [130] يا: «الحمد لله المتجلي لخلقه بخلقه» [131] چون خلق به معني مخلوق حادث است و استدلال از مخلوق به وجود خالق با استدلال از حادث به محدث تفاوتي ندارد. و لفظ حدوث و برخي از مشتقات آن نيز در برخي جمله‌ها آورده شده است:

«فظهرت البدائع التي احدثها آثار صنعته و اعلام حكمته». [132].

«و بحدوث خلقه علي وجوده». [133].

«و لو اجتمع جميع حيوانها من طيرها و بهائمها و ما كان من مراحها و سائمها و اصناف اسناخها و اجناسها و متبلده اممها و اكياسها علي احداث بعوضه ما قدرت علي احداثها و لا عرفت كيف السبيل الي ايجادها و لتحيرت عقولها في علم ذلك و تاهت و عجزت قواها و تناهت و رجعت خاسئه حسيره عارفه بانها مقهوره مقره بالعجز عن انشائها مذعنه بالضعف عن افنائها». [134].

يعني: «اگر جمع شوند جميع اجناس حيوان از پرندگان و چهارپايان و آنچه لانه دارند و چرنده‌اند و هر سنخ و جنس و كندفهم و تيزفهم براي ايجاد يك پشه، قادر نخواهند شد و راه ايجاد آن را نخواهند شناخت و خردهايشان متحير و سرگردان