الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 181

و ضعيف و بلكه تشويق به مجالست و معاشرت با فقراء و اجتناب از مجالس اغنيا بسيار است و سيره و روش و سلوك مشخص پيغمبر- صلي الله عليه و آله- خود معرف مكتب است پس معلوم شد هويت و زيربناي مكتب انبيا كه كلاس نهايي و جامع و كامل آن مكتب توحيدي اسلام مي‌باشد، توحيد و پرستش خداي يگانه است و آزادي بشر از تحميلات اقويا و تجمل پرستي اغنيا و الغاي امتيازات و حكومت قانون خدا و تسليم فرمان او بودن از ثمرات و آثار آن است.

عبادت از سياست و نظام حكومت جدا نيست

با وجود اين مفاهيم ارزنده و آزاديبخش توحيد، بعد از رحلت پيغمبر حضرت محمد- صلي الله عليه و آله- افراد جاه پرست و رياست طلب نظام حكم و سياست و زمامداري و اداره‌ي امور و شوون مالي و قضايي و دفاعي جامعه را از منطقه‌ي توحيد در عبادت اسلام خارج كردند و حكومتهايي كه عملا نظام مشركانه‌ي حكومتهاي قبل از اسلام مثل ساساني و قياصره‌ي روم را تجديد و احيا كردند روي كار آوردند و به تدريج توحيد عبادت را به مسجد و عبادت و نماز و روزه و حج و ادعيه و اذكار و مراسم و كارهايي كه با حريم مداخلات مستبدانه حكام و زمامداران و خودكامگي‌هاي آنها برخورد و تلاقي مستقيم پيدا نمي‌كرد، انحصار داده و مردم را از درك و توجه به اين بعد توحيدي كه نظام حكم و اداره و وجوب اطاعت حكام عدل در اسلام بر آن استوار است غافل ساخته و فردپرستي را در جوامع اسلامي رواج دادند و اگر ظاهرا خود را معبود نمي‌گفتند و دعوايي را كه فرعون و نمرود مي‌كردند به زبان نمي‌آوردند عملا خود را معبود و مطاع علي الاطلاق قرار مي‌دادند و هر چه از عهد رسالت دورتر مي‌شدند بيشتر مي‌توانستند استعباد را گسترش دهند بطوري كه در عصر معاويه و يزيد ديگر نظام توحيدي اسلام از ميان رفت و كوششهاي علي- عليه‌السلام- در دوران پنجساله حكومت ظاهريش هر چند روح نظام توحيدي و نقش حساس حكومت توحيدي را در اجراي عدالت اجتماعي و آزادي جامعه و آشنا كردن افراد با مفاهيم و مسائل اصولي و اساس اسلام به مردم نشان داد ولي به