الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 197

استفاده نمايند كه شايد براي آن غير از اين وصيتنامه منبع ديگري در اختيار نباشد.

تذكر لازم: پيش از آنكه به شرح و تفسير اين بيانات بپردازيم بايد تذكر بدهيم اين براهيني كه از اين كلام علوي استفاده مي‌كنيم برهان عقلي است و برهان نقلي كه معتمد بر اخبار انبيا و اوصياي آنها باشد نيست هر چند استدلال بر توحيد به كلام انبيا و خلفا و اوصياي آنها جايز است و مستلزم دور نيست، زيرا آنچه در اينجا دور است استدلال به كلام انبيا بر اصل وجود خدا و بر بعضي از اسماء و صفات الهيه است كه اثبات وجوب بعث انبيا بر آنها توقف دارد مثل حكمت و علم و اراده. اما نفي تعدد ذات حكيم قادر عالم مريد ازلي و رحمان و رحيم و قديم به اخبار انبيا و اجماع و اتفاق آنها دور نيست زيرا اثبات دلالت معجزه بر صدق نبي توقف بر توحيد ندارد.

بنابراين با دلالت معجزه بر صدق انبيا اخبار آنها بر نفي شريك و عدم تعدد اله قابل قبول و يقين‌آور است و يكي از ادله‌ي توحيد است و از اين جهت هر يك از آيات توحيدي قرآن دليل مستقل بر توحيد است ولي اين براهيني كه به حول قوه‌ي الهي از فرمايش امام- عليه‌السلام- استفاده مي‌نماييم استدلال به اخبار انبيا و اجماع و اتفاق آنها نيست بلكه آنچه موضوع دليل نفي شرك است نيامدن رسول از جانب اوست كه نفس نيامدن پيغمبر از جانب شريك مفروض دليل بر عدم شريك است و ديگر عدم آثار ملك و سلطان و سوم شناخته نشدن افعال و صفات شريك.

اكنون با دقت شرح و تفسير اين بيانات شريفه را در ضمن چند وجه ملاحظه فرماييد:

وجه اول: اولين وجهي كه در شرح اين بيان كامل امام- عليه‌السلام- مي‌گوييم اين است كه: اگر ذات اله حكيم، خالق، صادق، قادر ازلي ابدي متعدد باشد و شريك و ثاني و تالي در وجود با او فرض شود حق تعدد اله حكيم خواهد بود و بر اين تقدير بر هر يك از آنها بعث رسل براي دعوت به شرك و تعدد اله كه علي هذا الفرض حق است، واجب است ولكن از عدم معلول و اينكه پيغمبري كه دعوت به شرك كند نيامده است پي به عدم علت كه وجود شريك باشد مي‌بريم و باطل