الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 285

علم و قدرت و خلق و تدبير و عنايت و كرم است چون بيشتر يا تمام خطبه‌هايي كه راجع به مسائل الهي است موجود است و در فصلهاي گذشته قسمتي از آنچه مورد استشهاد واقع شده متضمن آن مي‌باشد در اينجا استشهاد بيشتر مي‌كنيم و فقط جمله‌هايي را راجع به بعض صفات ديگر مي‌آوريم.

از جمله در خطبه 152 مي‌فرمايد: «الحمدلله الدال علي وجوده بخلقه و بمحدث خلقه علي ازليته و باشتباههم علي ان لا شبه له لا تستلمه المشاعر و لا تحجبه السواتر لافتراق الصانع و المصنوع و الحاد و المحدود و الرب و المربوب». [550].

يعني: «حمد سزاوار خدايي است كه دلالت‌كننده (و راهنماينده) است بر هستي خود به خلق و آفرينش خود (زيرا مخلوق بدون خالق امكان وجود ندارد چون مخلوق پيدا شده بعد از عدم و مسبوق به نبودن است و وجود او بعد از عدم محتاج به غيري است كه او مخلوق و محتاج و مسبوق به عدم نباشد و آن خداوند قادر متعال است و اگر خلق به معناي مصدري يعني آفريدن باشد معني اين است كه دلالت‌كننده است بر وجود خود به خلقت و آفريدن زيرا فعل بر فاعل دلالت مي‌نمايد و اگر گفته شود كه همان وجه اول كه خلق به معني اسم مصدري است اولي است و بلكه همان وجه است زيرا اثبات صدور فعل وقتي امكان دارد كه ثابت شود مخلوقات مخلوق و خلق او هستند و به وصف مخلوق بودن و محدث بودن شناخته شوند و با اثبات اين مقدمه احتياج به دلالت از راه فعل نمي‌باشد پاسخ داده مي‌شود كه در مقام انتقال و توجه به او ابتدا بايد مخلوقات را به وصف مخلوق بودن و اثر فعل بودن در نظر گرفت اما اين منافات ندارد كه در مقام سير نزولي آنچه كه بالذات دلالت دارد اصل فعل است و ماحصل از فعل اگر چه دلالت دارد ثانيا و بالعرض است بهر حال در اينجا زياد پافشاري نداريم و اين دو معني هم دو قريب به يكديگرند و از هر يك به ديگري انتقال پيدا مي‌شود) سپس مي‌فرمايد: «و بمحدث