الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 288

مقدمه‌اي نيست و خودبخود ثابت است اما با اثبات ايجادكننده به حدوث ايجاد شده اثبات قدم آن محتاج به ضم مقدمه ديگر و تشكيل صغري و كبري است)».

اقامه برهان

ممكن است اقامه دليل به اين بيان انجام شود كه: ضروري و مسلم است كه عالم و ماسوي الله فعل است و خلق و پديده و به حكم آنكه هر فعل بر وجود فاعل و هر خلق بر وجود خالق و هر پديده بر پديدارنده دلالت دارد عالم نيز به مجموعش و به اجزائش بر وجود خدا دلالت دارد و كل عالم فعل الله و اجزاي آن افعال الله است. و به عبارت ديگر: كل ماسوي الله حادث است و كل حادثات ماسوي الله است چون «الله» ذات جامع جميع صفات كمال از جمله قدم و ازليت است و چون حادث به محدث و ايجادكننده كه علي الفرض حادث نخواهد بود و محال است حادث باشد، دلالت دارد پس كل ماسوي الله به وجود خدا كه قديم و غير حادث است دلالت دارد. (و دلالت‌كننده است به شباهت خلق به يكديگر بر اينكه شبيهي از براي او نيست) زيرا هر چه به چيزي همانند باشد بايد بين آن دو چيز قدر مشترك و ما به الاشتراك باشد از طرفي تشخيص آنها از يكديگر و امتياز آنها از هم محتاج به ما به الامتياز خواهد بود و اين عين تركيب است كه از آن منزه است و از صفات سلبيه است و اثبات آن براي چيزي مساوي است با اثبات فقر و امكانيت براي آن ولي باقي مي‌ماند اين سخن كه صحيح است كه ذات احديت از شبه و نظير منزه و مبراست به اين دليل كه بيان شد و ادله ديگر اما چگونه شباهت مخلوقات به يكديگر دليل بر اين است كه او را شبيه و نظير نيست پاسخ اين است كه چون خدا از تمام صفات ممكنات و مخلوقات منزه است با شناخت شباهت مخلوقات بعضي به بعضي شناخته مي‌شود كه خدا منزه از آن است و همانطور كه قبلا به آن اشاره كرديم اين گونه صفات سلبيه با ثبوت آن در غير خدا شناخته مي‌شود و متعلق سلب در آنها به شناخت متعلق اثبات آنها در ممكنات معلوم مي‌گردد.

و در همين خطبه مي‌فرمايد: «مستشهد بحدوث الاشياء علي ازليته و بما