الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 52

و تبديل و حركت بر حسب قانون سببيت سببي باشد كه تحت تاثير آن سبب حالت سكون و لا تغيير ماده به حالت تغيير تبديل شده باشد. حال اگر ماده را حادث بدانيم ممكن است اين سبب خاصيت ماده باشد اما در اين صورت حدوث ماده به سبب خارج از وجودش نياز دارد و اگر كسي ماده را قديم فرض كند اين سبب نمي‌شود خود ماده باشد چون لازم مي‌آيد از آن وجود سبب بدون مسبب از اين جهت يقين پيدا مي‌كنيم كه ماده در حركت نخستينش محتاج به سبب بوده و محركي آن را از حالت قبل از حركت به حالت حركت درآورده كه خارج از ماده است و مادي نيست و آن غير از خداي خالق و پروردگار جهانيان نمي‌باشد.

و از طريق ديگر ممكن است به سبب حدوث حركت در ماده برسيم، به اين بيان كه مي‌گوييم: ما وقتي نظر به ماده و حركات آن بنماييم كه علي الدوام در حركت است و حركت آن در تزايد است و هر ثانيه‌اي كه بگذرد به حركات سابق آن حركات ديگر اضافه مي‌گردد و هر چه زمان ادامه پيدا كند حركات ماده افزونتر مي‌گردد و حركات نو و جديدي بر آن عارض مي‌شود و اگر يك ثانيه به عقب برگرديم از عدد حركات به مقدار آنچه در اين ثانيه زياد شده بود كم مي‌شود و اگر دو ثانيه به عقب برگرديم بر نقص حركات افزوده مي‌گردد و به مبداء شروع حركت نزديكتر مي‌شويم و همين‌طور هر چه به عقب برويم اين نقصان افزايش مي‌يابد تا به نقطه‌ي حركت اولي برسيم، چرا به آن نقطه مي‌رسيم چون هر چه قابل نقصان است قابل فنا و انتهاست و چون تمام اين حركات آغاز و انجامي دارد حركت نخست نيز آغاز و انجامي داشته كه نقطه پيدايش وجود آن و پايان آن است.

بنابراين قطعا حركت اولي مسبوق به عدم و سكون است و به طور قطع انتقال از سكون و عدم به سوي حركت و حدوث و وجود محتاج به سبب است كه آن بايد چيزي خارج از ماده، در حالت سكون آن باشد زيرا اگر اين سبب در خود ماده بود سكون آن معني نداشت و محال بود و اين فاعل و موجد حركت در ماده كه غير مادي است غير از خدا نيست.

و به عبارت ديگر مي‌گوييم: بودن و حصول شي‌ء در حالتي و در حركت و جلوه