الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 66

مي‌شود. اين عنايت و قصد از ارتباط موجودات به يكديگر و از اوضاع و احوال و تناسب آنها با هم و از مطابقت و موافقتي كه با هم دارند آشكار مي‌شود، يك درخت علاوه بر ارتباطي كه اجزائش با هم دارند با موجودات خارج با نور آفتاب با هوا با آب با خاك با دريا با چيزهاي ديگر نيز مناسبت و ارتباط دارد. همچنين است حيوان، انسان، كوه، دريا، ابر، برف، باران، باد، مانند كارخانه‌ي بزرگي كه دستگاههاي متعدد در آن تعبيه شده باشد كه آنچه را براي تحويل جنس كارخانه لازم باشد همه را خود بسازد: يك دستگاه مثلا پنبه پاك مي‌كند، يك دستگاه نخ مي‌سازد، يك دستگاه نخ را مي‌پيچد و دستگاه ديگر رنگرزي مي‌كند و دستگاه ديگر بافندگي مي‌نمايد و اين دستگاهها همه بهم مربوط است، به صورتي كه بدون ديگري يا نمي‌توانند كار كنند يا كارشان ناقص و بي‌ثمر مي‌شود. اين وضع دليل بر قصد و عنايت و در نظر بودن فايده و نتيجه است.

اعضاي انسان از دست، پا، گوش، چشم، بيني، زبان، قلب، كليه، خون، ريه، مغز، روده، معده و ساير دستگاهها را در نظر بگيريد كه همه با هم مربوط و همكار و در كنار هم انسان را با خودش، با انسانهاي ديگر، با عالم خارج، با زمين و آسمان و نباتات و انواع خوراكيها و نوشابه‌ها و بوييدنيها و سنگ و خاك و معدن ارتباط مي‌دهند. غير از اين است كه از اين همه تناسب و همكاري قصد و عنايت فهميده مي‌شود تمام عالم نيز مثل انسان است، اجزاي عالم همه بهم ارتباط دارند و آنچه كشف شده و بشر به آن رسيده حكايت از اين ارتباط و تناسب مي‌كند. تمام عالم مثل انسان و جسم واحد به يك نبض و يك قلب و يك حيات در حركت است و شرايط و اجزاء و تعاون آنها در نفوس بي غل و غش معرفت به وجود خالق مدبر حكيم را محكم و استوار مي‌كند.

البته مشاهده ارتباط تمام اين دستگاههاي بزرگ و همكاري و تناسب آنها با يكديگر كار آساني نيست و شايد براي احدي- غير از آنان كه مويد «من عندالله» باشند- ميسر نشده باشد. لذا «برگسون» مي‌گويد: «ما تا امروز نشناخته‌ايم كه