الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 99

هم قدم ذاتي و وحدت و ساير صفات كمال او اثبات شود. بعلاوه، مهمترين برخورد بين ماديگرايان و الهيون در همين جاست كه موثر اين عالم ماوراء ماده است يا خود ماده، اگر اين بحث شكافته شود و به پايان رسد، الهيون در ماوراي طبيعت با ماديگراها بحث زيادي ندارند و موثر در عالم طبيعت و ماده اگر قديم بالذات فرض نشود، مستلزم وجود قديم بالذات و واحد احد است و لذا ذهن و فطرت بشر نيز پس از اثبات حدوث عالم، متوجه خداوند قديم بالذات مي‌شود.

گويي در ذهن و فطرت مردم اين مساله ثابت است كه عالم ماده و طبيعت، يا قديم است و بنابراين دليلي بر وجود خدا از طريق حدوث عالم نيست و يا حادث است و بنابراين محدث آن خداست. و بالاخره اگر بخواهيم اين برهان را از اين سخنان هم فارغ كنيم مي‌گوييم: مراد از اين حدوثي كه در اين دليل ذكر شده حدوث ذاتي است سپس در همان موثري كه غير از اين عالم تازه و طبيعت است نقل كلام مي‌كنيم و مي‌گوييم: اين موثر اگر حدوث ذاتي ندارد كه واجب الوجود است و اگر حدوث ذاتي دارد هر چند بگويند حدوث زماني ندارد محتاج به محدث است و آن محدث هم به همين نحو تا منتهي شود به وجود قديم بالذات والا تسلسل لازم شود.

و تقرير ديگر براي اين برهان كه شامل اثبات حدوث تمام ممكنات از ماديات و غير ماديات مي‌شود، اين است كه عالم كه عبارت از جميع ما سوي الله است حادث است و هر حادث موثر دارد پس عالم موثر دارد. اما اينكه عالم حادث است (صغري) چون موجود ممكن است و هر موجود ممكن حادث است و دليل امكان عالم (صغري) اين است كه عالم مركب است و كثير و هر مركبي ممكن است چون محتاج به جزء خود است و هر كثيري ممكن است به جهت اينكه واجب الوجود واحد است و اما كبري يعني اينكه «كل حادث له موثر» هر حادث موثر دارد. پس به جهت اينكه ممكن متساوي الطرفين است و ترجيح احد طرفين بر ديگر بدون مرجح محال است ناچار بايد مرجح او غير ممكن باشد والا يا دور لازم مي‌شود يا تسلسل و هر دو باطل است.