پژوهشی پیرامون اصول کافی: پاسخ به شبهات وهابیت صفحه 319

[افراط و تفریط] درگفتار و کردار و خروج از حدود الهی که ناشی از باورهای دینی و اعتقادی باشد.

البتّه با در نظر گرفتن ظاهر دو آیه از قرآن کریم (1)که غلو در دین را به «غیرحق» مقید ساخته، غلوّ به مذموم و غیرمذموم قابل تقسیم است؛ چنانچه زیاده رویی که مقام ربوبیت و سایر اوصاف ذات پاک باری را که «حق» مطلق است ذلِکَ بِاَنَّ اللهَ هُوَ الْحَقُّ وَاَنَّ مَا یَدْعُونَ مِن دُونِهِ البَاطِل (لقمان: 3٠) ، خدشه دار سازد و به انسان و سایر اشیاء، نقش خدایی داده شود، غلو مذموم و باطل، ولی مبالغه و تأکید دردین و حق تعالی، غلو فی الحق (ممدوح) خواهد بود؛ این تقسیم در میان مفسّران مطرح اهل سنت (2)وجود دارد، ولی از نگاه مفسّران شیعه جز غلوّ مذموم و باطل که همان خروج از حدّ به زیاده و نقصان باشد، مطرح نیست (3)و دراین نقطه همه مفسّران شیعه و سنّی اتفاق نظر دارند که اثبات ألوهیت برای عیسی از سوی نصارا (افراط) و پایین آوردن مقام او و او را فرزند غیر نکاح خواندن توسط یهود، هر دو مصداق بارز غلو باطل و مذموم خواهد بود. (4)

-مفهوم غالی و غلات: شهرستانی (م548ق) ، غالیان را کسانی می داند که (5): در حق

1- سوره نساء4/171: یا أَهْلَ الْکِتَابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَی اللهِ إِلا الْحَقَّ ؛ مائده5/77: قُلْ یا أَهْلَ الْکِتَابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیرَ الْحَقِ ّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا کَثِیرًا. . .
2- الزمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامص التنزیل. . . ، بیروت، دارالکتاب العربی (بی تا) ، ج1/666 (تفسیر آیه 77مائده) ؛ الشوکانی، محمد بن علی بن محمد، فتح القدیر الجامع بین. . . ، بیروت، دارالمعرفه (بی تا) ج2/65 (تفسیر آیه77ماده؛ فخررازی، التفسیر الکبیر، بیروت، تحقیق و نشر دارإحیاء االتراث العربی، ط الأولی1415ق، ج4/411(تفسیر آیه77مائده) .
3- الطوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج3/6٠7؛ الطبرسی، مجمع البیان، ج3/359: الطباطبائی، محمد حسین، المیزان فی التفسیر، بیروت، مؤسسه الأعلمی، ط الثالثه1393ق، ج6/8٠(هرسه منبع تفسیر آیه 77مائده) .
4- الطبرسی، مجمع البیان، ج3/359؛ الطوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، ج3/6٠7؛ الزمخشری، الکشّاف. . . ، ج1/593 (تفسیر171 نساء) ؛ الشوکانی، فتح القدیر، ج2/65؛ القرطبی، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، دارإحیاء (بی تا) ، مجلد3 (جزء 5-6) جزء6/21؛ فخر الرازی، التفسیر الکبیر، ج4/271 (تفسیر آیه171نساء) .
5- مقصود شهرستانی از غلوگران در این تعریف شیعیان دوازده امامی اند که اعتقاد به دوازده امام و غیبت امام دوازدهم و رجعت و. . . دارند. .