فرهنگ اخلاق صفحه 238

1- 363. بحار الأنوار، ج 69، ص 252، ح 33

2- 364. کافی، ج 2، ص 102، باب دوستی در راه خدا، ح 6 ؛ نظیر آن کلام آن حضرت به ابوذر: تحف العقول، ص 45

«کُلُّ مَنْ لَمْ یُحِبَّ عَلَی الدِّینِ وَلَمْ یُبْغِضْ عَلَی الدِّینِ فَلا دِینَ لَهُ.».(1)

«هر کس که دوستی و دشمنی او انگیزه دینی نداشته باشد دین ندارد!».

گرچه تصحیح نیّت و تلاش در خالص نمودن انگیزه، نقش زیادی در تشخیص درستِ دوست و دشمن و امتیاز آنها از یکدیگر ایفا می نماید، در عین حال، بسا انسان در تعیین مصداق این دو، دچار اشتباه گردیده، حتّی با انگیزه صحیح و نیّت خالص، با دشمنان طرح دوستی ریخته، و با دوستان دشمنی نماید! و نظر به امکان چنین خطاهای خطرناکی است که در برخی از ادعیه عرض می کنیم:

«اَللَّهُمَّ اِنِّی اَعُوذُ بِکَ اَنْ اُعادِیَ لَکَ وَلِیّاً اَوْ أُوالِیَ لَکَ عَدُوّاً أَوْ اَرْضی لَکَ سَخَطاً اَبَداً.».(2)

«خدایا! تا ابد به تو پناه می برم از اینکه به خاطر تو با یکی از دوستانت دشمنی کنم! یا با یکی از دشمنانت رابطه دوستی داشته باشم، یا به چیزی که مورد خشم تو است خشنود گردم.».

با این حال، همچنان که تجربه نیز ثابت کرده است، پاکی انگیزه و خلوص نیّت، دیر یا زود انسان را از خطایی که گرفتار آن گردیده، رها ساخته، حقیقت امر را به او نشان خواهد داد. علاوه بر آنکه دوستی و دشمنی با دوستان و دشمنان شناخته شده - که از آن به تولّی و تبرّی نام برده می شود - نیز با نورانیّتی که در نفس ایجاد می کند، تا حدود زیادی انسان را از مرتکب شدن اشتباه در تشخیص مصادیق حراست می نماید.

در روایت آمده است که رسول خدا صلی الله علیه وآله در پاسخ یکی از صحابه که راه تشخیص دوستی و دشمنی برای خدا را سؤال کرده بود، به وجود شریف