فرهنگ اخلاق صفحه 250

8 - ادب حضور

آنچه که انسان در برابر دیدگان سایرین انجام می دهد، با آنچه در خلوت از او سر می زند بسیار متفاوت است. همچنان که نظراتی را که ابراز می دارد الزاماً نمی تواند حاکی از معتقدات حقیقی او باشد.

هیچ کس هم دوست ندارد همه کس از همه چیز او - اعم از اعمال و رفتاری که از او سر می زند، یا افکاری که به ذهنش خطور کرده، یا حتی هنجارهای روحی و روانی و ملکات نفسانیش - با خبر باشد. گویا انسان طبعاً دوست دارد تنها چیزهایی از او ظاهر شود که مورد علاقه دیگران است، و شخصیتش آن چنان جلوه کند که مورد پذیرش آنان باشد. بدین منظور همواره می کوشد عیوب خود را خصوصاً از کسانی که آنان را از نظر رتبه معنوی یا اجتماعی مقدّم بر خود می داند پنهان دارد.

بلکه از یک منظر، انسان مایل است دیگران را در اندیشه و عمل همساز و همراه خویش سازد. از اینرو پیوسته با کسانی که پذیرای فکر یا رفتار او نیستند، لااقل باطناً درگیر بوده، می کوشد تا با توجیه مبانی فکری خویش و تضعیف نقطه نظرات آنان، درستیِ راه و روش خود و نادرستی مرام و اندیشه آنان را به اثبات رسانده، محیط و اجتماع را همرنگ خود ساخته، اقتدار و تسلّط خویش را بر آنها استحکام بخشد.

اما موفقیت انسان در این راه و رسم نسبت به افرادی که با او روابط نزدیک تری دارند، چندان دوام نمی یابد. بلکه اثر بخش بودن آن در مورد کسانی که با آنان ارتباط معنوی داشته و به طور طبیعی از جزئیات امور اخلاقی و روحی وی باخبرند مورد تردید بوده، بر فرض که مؤثّر باشد کارآیی خود را بسیار زود از دست خواهد داد.