فرهنگ اخلاق صفحه 280

1- 412. بحار الأنوار، ج 70، ص 69، ح 16 ؛ و نظیر آن وسائل الشیعه، ج 16، ص 98، ح 8

2- 413. غرر الحکم، ج 2، ص 696، ف 77، ح 1265

3- 414. همان، ص 622، ح 243

4- 415. همان، ج 1، ص 362، ف 23، ح 68

7 - معاتبه و معاقبه

نفس انسانی سراپا همه تیرگی و ظلمت است. جز خرابکاری نمی شناسد و پیوسته در صدد حیله گری و طغیان می باشد. در عین حال، خداوند متعال آن را به گونه ای خلق فرموده که قابل تربیت است. با تلقین، تأدیب و برنامه های مختلف آموزشی - تربیتی، هم می توان آن را به امور مطلوب واداشت و هم ممکن است آن را به مسیر مقصود هدایت نمود.

از سوی دیگر، انسان خواه ناخواه در مسیری که برگزیده، دچار لغزش و اشتباه می گردد، و اگر مصمّم به ادامه راه مورد نظر خود باشد، در صدد جبران خطاهای خویش برمی آید. اما این تنها کافی نیست، تأدیب نفس از طریق توبیخ و سرزنش، و وادار نمودن آن به امور تأدیبی ویژه، از راه کارهای مناسبی است که تا حدود قابل توجهی در پیش گیری از تکرار خطاها و لغزش ها مؤثر می باشد.

پس از آنکه انسان خود را مورد ارزیابی قرار داد، چنانچه متوجّه شد که وظایف خود را به نیکی انجام داده، باید خدای مهربان را به خاطر مرحمتِ این توفیق بزرگ سپاسگزاری نماید.

امّا اگر دچار خطا و تقصیر گشته - که البته معمولاً چنین است - علاوه بر جبران لغزش از طریق توبه و استغفار و عزم بر پیش گیری از تکرار آن، لازم است نفس خویش را به خاطر رسواییِ پیش آمده مورد سرزنش قرار داده، با تذکّر، تلقین و ملامت به او بفهماند که کوتاهی در وظایف دینی، اخلاقی و انسانی، علاوه بر عذاب و حسرت اخروی، سبب زحمت او در دنیا گشته و ناگزیر از جبران آن خواهد بود، بلکه به او تفهیم نماید که چنانچه در آینده مرتکب آن لغزش گردد با امور شاقّه و سخت همچون کم خوری و کم خوابی او را ادب خواهد نمود.