فرهنگ اخلاق صفحه 299

1- 446. ینابیع الحکمه، ج 2، ص 402، ح 19 ؛ عدّه الداعی، ص 234، ب 5

2- 447. خصال، ج 1، ص 125، ب 3، ح 122

3- 448. احادیث متعددی به همین مضمون با تعابیر مختلف وارد شده است: وسائل الشیعه، ج 7 باب ذکر، بحار الأنوار، ج 93 و کافی، ج 2، ابواب مربوط به ذکر.

واقع خدا را فراموش کرده، گرچه نماز و روزه و تلاوت قرآنش زیاد باشد.».(1)

امیر مؤمنان علیه السلام می فرمایند:

«اَلذِّکْرُ ذِکْرَانِ: ذِکْرُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ عِنْدَ الْمُصِیبَهِ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِکَ ذِکْرُ اللَّهِ عِنْدَ ما حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْکَ فَیَکُونُ حاجِزاً.».(2)

«ذکر دو گونه است: خدای بزرگ را در هنگام مصیبت یاد کردن (و شکیبایی و استقامت ورزیدن)، و از آن برتر خدا را یاد نمودن در برابر آنچه که بر تو حرام کرده است، تا (این یاد) بین تو و آن حرام (چون سدّی) مانع گردد».

حضور دائمی:

مقصود از این مرحله از ذکر قلبی - که مقامی است بس رفیع، و برترین نوع ذکر می باشد و جز برای اولیای خدا و کُمّلین مؤمنین حاصل نمی گردد - آن است که انسان در همه حالات در خلال کسب و کار، هنگام گفتگو با مردم، در وقت خوردن و آشامیدن و همه اوقات زندگی خدای متعال را قلباً یاد کرده، با یاد اقدسش مأنوس بوده، و آنی از او - جلّ و علا - غفلت نورزد.

خدای متعال می فرماید:

« رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ... ».(3)

«مردانی که آنان را نه تجارت و نه هیچ داد و ستدی از یاد خدا غافل