فرهنگ اخلاق صفحه 435

1- 647. بحار الأنوار، ج 74، ص 192، ح 12

2- 648. شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 20، ص 272، ح 147

3 - مدعیان

به جز صاحبان اندیشه، فرهیختگان، عالمان و خردمندان که برای شناخت هر ایده، مرام یا مکتب، مستقیماً به مطالعه و بررسی آن می پردازند، نوع مردم از طریق رفتار، گفتار و برنامه های عملیِ کسانی که خود را پیرو و طرفدار یک آیین یا مسلک می دانند، با آن آشنا می شوند.

گرچه شناخت دین با این روش عام، هنگامی که مستقیماً از رفتار و گفتار صاحبان اصلی آن دریافت گردد، نه تنها بی اشکال است، بلکه با این روش، بسیاری از نکات مبهم و نیازمند توضیح نیز عملاً برای پیروان آن تفسیر می گردد، لیکن نظر به محدودیت زمانِ حضور بنیان گذاران و مفسّران حقیقی و صاحبان اصلی دین و آیین، پی گیری شناخت با این روش، کار ساز نبوده، بلکه در بسیاری از موارد سبب دور شدن از حقیقت امر گشته، به انحراف آدمی از صراط مستقیم می انجامد.

چه آنکه، با توجّه به تفاوت دیدگاه ها، سلیقه ها و قرائت های گوناگون که لازمه حیات مادی است، و نیز وجود مدّعیان دروغین که برای طمع دنیا با پنهان ساختن اغراض شوم خود در صف دینداران و عارفان ظاهر می گردند، عملِ هیچ کس جز صاحبان اصلی یک مکتب نمی تواند سرمشق و الگوی تمام نمای آن مکتب و معرّف حقیقی آن باشد.

با عنایت به همین نکته است که مولا امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام ضمن حدیث معروف به حارث همدانی می فرمایند:

«... إِنَّ دِینَ اللَّهِ لا یُعْرَفُ بِالرِّجالِ بَلْ بِآیَهِ الْحَقِ ّ، فَاعْرِفِ الْحَقَّ تَعْرِفْ